اَبوالْحَسَنِ اَبیوَرْدی، علی بن احمد، معروف به دانشمند (٩٣٦-٩٦٦ ق / ١٥٣٠- ١٥٥٩ م)، متكلم و فقیه امامی و آشنا به علوم ریاضی. در برخی منابع به او نسبت «قائنی» نیز داده شده است (مثلاً كركی، ١٧٥؛ افندی، ٥ / ٤٣٥٠). هیچ‌یك از منابع معتبر به تاریخ تولد او تصریح نكرده‌اند، اما با توجه به نوشتۀ قمی (١ / ٤٠٤) كه درگذشت او را در ٩٦٦ ق در ٣٠ سالگی دانسته است، می‌توان زمان تولد او را به دست آورد. پدرش مولانا احمد كه از عالمان زمان خویش بود، نخست در بخارا به طریقت صوفیان پیوست، سپس به ایران بازگشت و در كاشان اقامت گزید و به تدریس پرداخت (رازی، ٢ / ٣٠). حواشی بر برخی كتابهای منطق مانند شرح شمسیه و شرح مطالع از آثار او به‌شمار است (افندی، ٥ / ٤٣٧). ابوالحسن نزد پدر خویش در همین شهر به دوران حكومت خان میرزا، پسر معصوم بیگ صفوی، پرورش یافت (قمی، ١ / ٤٠٤-٤٠٥). اگرچه برخی او را ساكن مشهد دانسته‌اند (بغدادی، ١ / ٢٤)، ولی مسلم است كه وی بیشترین ایام عمر خود را در كاشان سپری كرده و از همین‌رو به كاشانی نیز شهرت داشته است (قمی، همانجا؛ افندی، ٥ / ٤٣٥).
ابوالحسن كه از هوشی سرشار و حافظه‌ای قوی برخوردار بود، به زودی دانشهای متداول زمان را فرا گرفت و به طوری كه گفته شده، به چنان مقام و پایۀ علمی رسید كه كس را یارای مباحثه با او نبود (روملو، ٤١٠). در ١٤ سالگی شرح تجرید و در ٢٠سالگی مجسطی را تدریس می‌كرد (رازی، ٢ / ٣٢) و روملو شرح تجرید را از او آموخت (روملو، ٤١١). وی با محفوظات وسیعی كه داشت به تصحیح و استنساخ كتب حدیث و رجال نیز می‌پرداخت، چنانكه نسخه‌ای كامل از دورۀ كتاب تهذیب را با خط خود تحریر نمود (قمی، ١ / ٤٠٤). كركی (همانجا) از روایت آثار ابوالحسن توسط حبیب‌الله بن علی طوسی از پدرش و عبدالعالی كركی از مؤلف یاد كرده است (قس: آقابزرگ، ٥٦). ابوالحسن در جوانی وفات یافت و پیكرش در دارالارشاد اردبیل به خاك سپرده شد. محتشم كاشانی ــ شاعر معروف سدۀ ١٠ ق ــ در رثای او شعری سروده و ماده تاریخ فوتش را «ماه اوج فضل» آورده كه با ٩٦٦ ق برابر است (قمی، ١ / ٤٠٥).

آثـار

از ابوالحسن تألیفات چندی برجای مانده كه نسخ خطی آنها در كتابخانه‌ها موجود است: ١. اثبات الواجب و صفاته یا اثبات واجب الوجود، به زبان عربی كه به نوشتۀ افندی (٥ / ٤٣٦) تألیف آن را در ٩٦٣ ق در سبزوار به انجام رسانده است. نسخ خطی آن در كتابخانۀ دانشگاه تهران (مركزی، ١٦ / ٦٧٨- ٦٧٩)، كتابخانۀ ملی (ملی، ٩ / ١٨١) و مجلس شورا (دانش‌پژوه، فهرست كتابها، ١ / ٣٨٨- ٣٨٩) محفوظ است؛ ٢. بیان دیات و قصاص، رساله‌ای است مختصر به زبان فارسی در مقدار دیات و احكام آن (افندی، همانجا) كه نسخۀ آن در دانشگاه تهران (مركزی، ١٦ / ٤٩٦-٤٩٧) موجود است؛ ٣. رساله‌ای در حل اشكالِ شكل پانزدهم از مقالۀ سوم اقلیدس به عربی (قس: رازی، ٢ / ٣١-٣٢: كتاب حل ما لاینحل) كه نسخه‌های آن در كتابخانۀ مجلس شورا یافت می‌شود (شورا، ٩ / ٣٥٢-٣٥٣، ١٤ / ٧١)؛ ٤. روض الجنان، در حكمت طبیعی به زبان عربی. این اثر به ٥ حدیقه و هر حدیقه به چندین روضه تقسیم شده است و گزیده‌ای از آن، الحسنی فی الحكمة الطبیعیة نام دارد (افندی، همانجا). نسخه‌های متعدد از روض‌الجنان در كتابخانه‌های مختلف موجود است (نك‌ : شورا، ٥ / ٢٧٨-٢٨٢، جم‌ ؛ مركزی، ٨ / ٥٥٦-٥٥٧؛ ملك، ١ / ٣٤١-٣٤٢؛ آستان، ٣ / ٤٣٠، ٤ / ١٥٦-١٥٧، ١١ / ١٦٤؛ دانش‌پژوه، فهرست كتابخانه، ٥ / ٨٨؛ ریو، شم‌ ‌٧٢٨). از گزیدۀ الحسنی نیز نسخه‌هایی در كتابخانۀ مجلس شورا (شورا، ٥ / ٢١٠) و دانشگاه تهران (مركزی، ١٦ / ٣١٠) می‌توان یافت؛ ٥. شرح الفرائض النصیریة، شرحی است به عربی بر رسالۀ فرائض خواجه نصیرالدین طوسی در مسائل ارث كه نسخ آن در كتابخانه‌ها موجود است (نك‌ : آستان، ٥ / ٤٥٨؛ مركزی، ١٦ / ٢٢٥، ٤٧٢، ٤٧٤؛ مرعشی، ١٠ / ١١-١٢، ٦ / ٣٤٥؛ فاضل، ١٦٣)؛ ٦. وجیزة لحل بعض من صفات الاشكالات الواردة علی الحركة (دانش‌پژوه، فهرست كتابها، ١ / ٣٨٩).
از آثار یافت نشدۀ اوست: رساله‌ای در اصول دین به نام یكی از دختران شاه طهماسب صفوی، به زبان فارسی كه تألیف آن در ٩٦٤ ق به پایان رسیده است (افندی، ٥ / ٤٣٦؛ قس: قمی، ١ / ٤٠٤)؛ شوراق در كلام (روملو، ٤١١)؛ مشارق و مرآة الافلاك در ریاضیات (رازی، ٢ / ٣٢).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام‌الشیعة، قرن ١٠، به كوشش علی‌نقی منزوی، تهران، ١٣٦٦ ش؛
افندی، عبدالله، ریاض‌العلماء، به كوشش احمد حسینی، قم، ١٤٠١‌ ق؛
بغدادی، ایضاح؛
دانش‌پژوه، محمدتقی و بهاءالدین علمی انواری، فهرست كتابهای خطی كتابخانۀ مجلس سنا، تهران، ١٣٥٩‌ ش؛
دانش‌پژوه، محمدتقی و علی‌نقی منزوی، فهرست كتابخانة سپهسالار، تهران، ١٣٥٦‌ش؛
رازی، امین‌ احمد، هفت‌اقلیم، به كوشش جواد فاضل، تهران، علمی؛
روملو، حسن‌بیك، احسن‌التواریخ، به كوشش چارلز، ن. سدن، بارودا، ١٩٣١‌ م؛
شورا، خطی؛
فاضل، محمود، فهرست نسخه‌های خطی كتابخانۀ دانشكدۀ ادبیات، مشهد، ١٣٥٤‌ ش؛
قمی، احمد، خلاصة‌التواریخ، به كوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩‌ ش؛
كركی، حسین‌ بن‌ حیدر، «فائدة»، همراه بحارالانوار مجلسی، بیروت، ١٤٠٣‌ ق / ١٩٨٣‌ م، ج ١٠٦؛
مرعشی، خطی؛
مركزی، خطی؛
ملك، خطی؛
ملی، خطی؛
نیز:

Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤.

علی‌اكبر دیانت