اِبْنِ بُطّۀ قُمی‌، ابوجعفر محمد بن‌ جعفر بن‌ احمد، محدث‌ شيعی‌ سدۀ ٤ ق‌/ ١٠ م‌. از استادان‌ و مشايخ‌ و نيز شاگردان‌ و روايت‌كنندگان‌ از او می‌توان‌ حدس‌ زد كه‌ وی‌ احتمالاً در اواخر سدۀ ٣ ق‌/ ٩ م‌ متولد شده‌ و در نيمۀ اول‌ سدۀ ٤ ق‌ درگذشته‌ است‌. وی‌ كه‌ به‌ «مؤدب‌» نيز شهرت‌ داشته‌ در قم‌ می‌زيسته‌ و به‌ دانش‌ و ادب‌ معروف‌ بوده‌ است‌ (نجاشی‌، ٣٧٢). گويا زمانی‌ در بغداد زيسته‌ است‌ چرا كه‌ برخی‌ در بغداد از او دانش‌ آموخته‌ و اجازه‌ روايت‌ يافته‌اند (همو، ٣٧٣). تقريباً در تمام‌ منابع‌ رجالی‌ شيعی‌ ابن‌بُطّه‌ به‌ ايمان‌ و پارسايی‌ ستوده‌ شده‌ است‌. در عين‌ حال‌ غالب‌ رجال‌شناسان‌ شيعی‌ او را «ضعيف‌» دانسته‌ و گفته‌اند كه‌ وی‌ روايات‌ را سهل‌انگارانه‌ نقل‌ كرده‌ و لذا در احاديث‌ منقول‌ او اشتباه‌ بسيار هست‌ (همانجا؛ مجلسی‌، ١٦٣؛ مامقانی‌، ٢/ ٩٢)، اما برخی‌ از رجال‌شناسان‌ متأخر وی‌ را «ثقه‌» ياد كرده‌اند (كاظمی‌، ٢٣١). با اينهمه‌ ابن‌ بطه‌ در سلسلۀ راويان‌ كسانی‌ چون‌ ابن‌ بابويه‌ قمی‌ (١/ ٣٣، ٦٩، ١٥٦، ١٩٥، ٢٨٢، ٢٨٥، ٣٣٨)، شيخ‌ مفيد (صص‌ ٦، ٥٢، ٦٤، ٨٣، ٨٨) و طوسی‌ ( الاستبصار، ١/ ٤٦٦؛ التهذيب‌، ٣/ ٦٦-٦٧؛ الفهرست‌، ٩، ٤٠) قرار دارد.
ابن‌ بطه‌ از تنی‌ چند از راويان‌ بنام‌ شيعی‌ روايت‌ كرده‌ است‌ كه‌ عبارتند از: احمد بن‌ ابی‌ عبدالله‌ برقی‌ (ابن‌بابويه‌، ١/ ٣٣)، محمد بن‌ حسن‌ صفار (همو، ١/ ١٥٦)، محمد بن‌ علی‌ بن‌ محبوب‌ (همو، ١/ ٢٨٢)، محمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ عمران‌ (مفيد، ٦٤)، محمد بن‌ احمد بن‌ يحيی‌ (طوسی‌، الفهرست‌، ١٦٤)، حسن‌ بن‌ علی‌ بن‌ شعيب‌ صايغ‌ (همو، التهذيب‌، ٦/ ٧٥) و حسين‌ بن‌ حسن‌ بن‌ ابان‌ قمی‌ (آقابزرگ‌، طبقات‌، ٢٥٤). وی‌ از محمد بن‌ عبدالرحمن‌ بن‌ قبة متكلم‌ شيعی‌ نيز استفاده‌ كرده‌ است‌ (نجاشی‌، ٣٧٥).
راويانی‌ كه‌ از او روايت‌ كرده‌اند از اين‌ قرارند: حسن‌ بن‌ حمزۀ علوی‌ طبری‌ (د ٣٥٨ ق‌/ ٩٦٩ م‌)، ابوالمفضل‌ محمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ مطلب‌ شيبانی‌ (طوسی‌، الفهرست‌، ٤٠؛ نجاشی‌، ٣٧٣)، سمع‌ بن‌ حاتم‌ (طوسی‌، التهذيب‌، ٣/ ٦٦)، جعفر بن‌ حسين‌ (مفيد، ٦)، احمد بن‌ هارون‌ فامی‌ (ابن‌بابويه‌، ١/ ٦٩)، و جعفر بن‌ محمد بن‌ مسرور (همو، ١/ ٣٣٨). به‌ ابن‌ بطه‌ آثاری‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ هيچ‌ يك‌ از آنها در دست‌ نيست‌. اين‌ آثار عبارتند از: تفسير اسماءالله‌، قرب‌ الاسناد (نجاشی‌، ٣٧٣)؛ فهرست‌ ابن‌بطه‌ (آقابزرگ‌، الذريعة، ١٦/ ٣٧٤) كه‌ به‌ گمان‌ قوی‌ همان‌ كتاب‌ طبقات‌ الرجال‌ اوست‌ و دنبالۀ كار استادش‌ برقی‌ است‌ و گويا همين‌ فهرست‌ است‌ كه‌ رجال‌شناسان‌ گفته‌اند دارای‌ آشفتگی‌ بسيار است‌ (همو، مصفی‌ المقال‌، ٣٩٩). افزون‌ بر اينها وی‌ كتابی‌ به‌ سبك‌ و سياق‌ خصال‌ صدوق‌ و كتاب‌ محاسن‌ برقی‌ تدوين‌ كرده‌ كه‌ بر اساس‌ اعداد بوده‌ و با عناوين‌ كتاب‌ الواحد، كتاب‌ الاثنين‌، كتاب‌ الثلاثة تا بيش‌ از ٤٠ كتاب‌ تنظيم‌ شده‌ و احتمالاً در يك‌ كتاب‌ جمع‌ شده‌ بوده‌ است‌ (همو، الذريعة، ٢٥/ ٥).

مآخذ

آقابزرگ‌، الذريعة؛
همو، طبقات‌ اعلام‌ الشيعة، قرن‌ ٤، به‌ كوشش‌ احمد منزوی‌، بيروت‌، ١٣٩٠ ق‌/ ١٩٧٠ م‌؛
همو، مصفی‌المقال‌، به‌ كوشش‌ احمد منزوی‌، تهران‌، ١٣٧٨ ق‌/ ١٩٥٨ م‌؛
ابن‌ بابويه‌، محمد بن علی، الخصال‌، به‌ كوشش‌ علی‌اكبر غفاری‌، قم‌، ١٤٠٣ ق‌/ ١٩٨٣ م‌؛
طوسی‌، محمد بن حسن، الاستبصار، تهران‌، ١٣٩٠ ق‌/ ١٩٧٠ م‌؛
همو، التهذيب‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، تهران‌، ١٣٦٤ ش‌؛
همو، الفهرست‌، به‌ كوشش‌ محمود راميار، مشهد، ١٣٥١ ش‌؛
كاظمی‌، محمد امين‌، هداية المحدثين‌، به‌ كوشش‌ مهدی‌ رجائی‌، قم‌، ١٤٠٥ ق‌/ ١٩٨٥ م‌؛
مامقانی‌، عبدالله‌ بن حسن، تنقيح‌ المقال‌، نجف‌، ١٣٥٠ ق‌/ ١٩٣١ م‌؛
مجلسی‌، محمد باقر، رجال‌، تهران‌، ١٣١١ ق‌/ ١٨٩٣ م‌؛
مفيد، محمد بن محمد، الاختصاص‌، به‌ كوشش‌ علی‌اكبر غفاری‌، قم‌، ١٤٠٣ ق‌/ ١٩٨٣ م‌؛
نجاشی‌، احمد ابن علی، رجال‌، قم‌، ١٤٠٧ ق‌.

حسن‌ يوسفی‌ اشكوری‌