اَبوالصَّمْصامِ مَرْوَزی، عمادالدین ذوالفقار بن محمد بن مَعْبَد حسنی، ‌از محدثان معمر ایرانی در سده‌های ٥ و ٦ ق / ١١ و ١٢ م. وی علاوه بر كنیۀ ابوالصمصام، ‌به ابوالوَضّاح هم شناخته می‌شده است (نك‌ : ابن‌شهرآشوب، ١١٦). اختلاف بین گزارشگران دربارۀ ‌نسب وی بسیار است و منشأ آن شاید تصحیف و افتادگی در اسانید و روایات بوده باشد ( برای نمونه، نك‌ : راوندی، ١ / ٤؛ ابن فوطی، ٤(٢) / ٧٢٢؛ ابن طاووس،‌؛ ابن عنبه، ١١٥).
از تولد و وفات ابوالصمصام بجز تاریخهایی كه سمعانی در ذیل تاریخ بغداد به دست داده، گزاش دیگری در دست نیست. وی تولد او را در ٤٥٥ ق / ١٠٦٣ م و وفاتش را در ٥٣٦ ق / ١١٤٢ م ذكر كرده است (نك‌ : ابن‌عساكر، تاریخ، ٦ / ١٠٨؛ ابن‌حجر، ٢ / ٤٣٦- ٤٣٧). منتجب‌الدین گوید: هنگامی كه با ابوالصمصام ملاقات كردم، وی ١١٥ ساله بود (ص ٧٣)، گرچه این گزارش با تاریخی كه سمعانی در مورد ولادت وی به دست داده، سازگاری ندارد. با توجه به بعضی روایاتِ بدون واسطۀ ابوالصمصام از سیدمرتضی (د٤٣٦ ق)، ‌شاید بتوان زمان تولد ابوالصمصام را در حدود ٤٢٠ ق برآورد نمود.
زادگاه ابوالصمصام مرو بود (ابن‌عساكر، همانجا). وی سفرهای متعددی به سرزمینهای مختلف اسلامی داشت و زمانی را در بغداد سپری كرد (ابن‌فوطی، ابن‌حجر، همانجاها). پی‌گیری تاریخی مسیر سفرهای وی ناممكن می‌نماید. اما برپایۀ ‌آنچه از گزارش مورخان برمی‌آید ابوالصمصام در حدود سال ٤٧٩ ق در بغداد بوده است (ابن عساكر، همانجا). همچنین می‌دانیم كه وی پیش از ٤٨٥ ق در اصفهان بوده و در آن شهر از نظام الملك طوسی (مق‌ ‌٤٨٥ ق) وزیر آلب ارسلان و ملكشاه سلجوقی حدیث شنیده است (همو، معجم، ٧١ ب؛ ابن عدیم، ٣ / ١٤٠٣). گفتنی است كه وی در بغداد نیز از نظام‌الملك استماع حدیث كرده است (ابن عساكر، تاریخ، همانجا). رافعی از حضور ابوالصمصام در قزوین در حدود سالهای ٥١٢-٥١٣ ق خبر می‌دهد (٣ / ١٢) و ابن عساكر (همانجا) بر ورود وی به دمشق پیش از ٥٢٠ ق تصریح دارد. ابوالصمصام سپس از آن شهر، واهی موصل شد و احتمالاً در همین زمان با سمعانی دیدار نمود (همانجا؛ ابن حجر، ٢ / ٤٣٦) و این آخرین اطلاعی است كه از زندگانی وی در دست است.
ابوالصمصام در طول سفرهایش از بعضی بزرگان كسب فیض نموده كرد كه از آن جمله‌اند: شیخ ابوجعفر طوسی، نجاشی، سلّار دیلمی، ابوعبدالله محمد بن علی حلوانی وابواخیر بركة بن محمد اسدی (ابن‌عساكر، معجم، همانجا؛ منتجب‌الدین، ٢٧،.٧٣؛ ابن‌داوود، ٧- ٨؛ نوری، ٣ / ٤٩٦). سید مرتضی را نیز در عداد مشایخ وی برشمرده‌اند (منتجب‌الدین،.٧٣). البته بانگرشی بر اسانید روایات و اجازات موجود روایت ابوالصمصام از سید مرتضی هم به صورت بی‌واسطه و هم با واسطۀ ‌ابوعبدالله حلوانی هردو دیده می‌شود و ممكن است مربوط به دو دوره از حیات علمی وی بوده باشد (برای نمونه، نك‌ : شهید اول، ٣٨، ٥١؛ مجلسی، ١٠٤ / ١٥٣، جم‌ ).
شاگردان و راویان ابوالصمصام را شخصیتهایی سرشناس چون قطب‌الدین راوندی، سید فضل‌الله راوندی،.محمد بن علی بن شهرآشوب، ابوسعد سمعانی و ابوالقاسم ابن عساكر تشكیل می‌دهند (راوندی، ابن‌عساكر، همانجاها؛ شهید اول، ٢٩؛ ابن‌عدیم، ‌همانجا؛ مجلسی، ١٠٤ / ١٥٣). به گفتۀ ابن عساكر ( تاریخ، همانجا)، ابوالصمصام در مدت اقامتش در دمشق، مجالس وعظی برپا می‌داشت كه گرایشهای شیعی در آن هویدا بود. ابن عساكر در جایی، از این گرایشها به زندقه تعبیر كرده است (نك‌ : ابن حجر، ٢ / ٤٣٧). نام ابوالصمصام به عنوان حلقه‌ای مهم در سلسۀ اسانید امامیه به چشم می‌خورد و می‌توان وی را به عنوان یكی از ناقلان عمدۀ مصنفات پیشینیان امامی به شمار آورد. با توجه به مّرویات وی، نقش بسزای او در انتقال میراث گذشتگان آشكار می‌گردد. برای نمونه، روایت آثار نجاشی (ابن داوود، همانجا؛ مجلسی، ١٠٤ / ٩٥)، شیخ طوسی (همو، ١٠٤ / ١٤٤، ٢٢٤، جم‌ )، سید مرتضی (ابن داوود، همانجا؛ مجلسی، ١٠٤ / ١٥٣)، شریف رضی (بحرانی، ٢ / ١٩٨؛ مجلسی، ١٠٤ / ١٥٤، ١٩٨)، شیخ مفید (همو، ١٠٥ / ٩٩-‌١٠٠) و ابن‌بابویه (همو، ١٠٥ / ٥٢) توسط او را می‌توان یاد كرد. وی علاوه بر امامیه، در انتقال مصنفات و رویات غیرشیعی نیز دست داشته است. مثلاً او یكی از راویان اصلی تفسیر ثعلبی بوده است. روایات پراكندۀ او نیز در كتب محدثان فراوان یافت می‌شود (نك‌ : رافعی، ١ / ٣٠٧، ٣٢٧، ٣ / ١٦٤؛ ابن عساكر، معجم، همانجا؛ ابن عدیم، ٣ / ١٤٠٣، ٥ / ٢٤٨٠).
گفتنی است كه در منابع، راجع به مذهب كلامی و فقهی ابوالصمصام تصریحی دیده نمی‌شود و در این باره تنها می‌توان بر اشارات پراكنده نظر داشت؛ مثلاً در برخی از منابع به نام یكی از نوادگان وی، یعنی ذوالفقار بن محمد بن اشرف اشاره رفته (د ٦٨٥ ق) كه مدرس مدرسۀ مستنصریه بوده و مذهب شافعی داشته است (نك‌ : ابن فوطی، ٤(٢) / ٨١٨- ٨١٩؛ ابن رافع، ٥٤، ٨٩؛ ابن قاضی مكناسی، ١ / ٢٦٩). البته روشن نیست كه شافعی بودن این نواده تا چه حد ریشه در پیشینۀ خاندان او دارد. همانطور كه گفته شد، ابن عساكر به صراحت از گرایش شیعی ابوالصمصام سخن گفته است و تردیدی نیست كه وی با بزرگان شیعه در عصر خود رابطه‌ای بسیار نزدیك داشته است.

مآخذ

ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، ‌لسان المیزان، حیدرآباد دكن، ١٣٢٩ ق؛
ابن داوود حلی، حسن بن علی، الرجال، ‌به كوشش جلال‌الدین محدث، تهران، ١٣٤٢ ش؛
ابن رافع سلامی، محمد، منتخب المختار، به كوشش عباس عزاوی، بغداد، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
ابن شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، به كوشش محمد صدق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
ابن طاووس، علی، سعدالسعود، نجف، ١٣٦٩ ق / ١٩٥٠ م؛
ابن عدیم، عمر بن احمد، بغیة الطلب، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٨ م؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، عمان، دارالبشیر؛
همو، معجم الشیوخ، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
ابن عنبه، احمد بن علی، عمدة الطالب، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
ابن‌فوطی، عبدالرزاق بن احمد، تلخیص مجمع الآداب، به كوشش مصطفی جواد، دمشق، ١٣٨١ ق / ١٩٦١ م؛
ابن قاضی مكناسی، احمد بن محمد، درة الحجال، به كوشش محمد احمد ابوالنور، قاهره / یونس، ١٣٩٠ ق / ١٩٧٠ م؛
بحرانی، یوسف، الكشكول، نجف، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٥ م؛
رافعی، عبدالكریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، حیدرآباد دكن، ١٩٨٥ م؛
راوندی، ‌سعید بن هبةالله، منهاج البراعة، به كوشش عبداللطیف كوه كمری، قم، ١٤٠٠ ق؛
شهید اول، محمد بن مكی، الاربعون حدیثاً، قم، ١٤٠٧ ق؛
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
منتجب‌الدین، علی بن عبیدالله، فهرست، به كوشش عبدالعزیز طباطبائی، قم، ١٤٠٤ ق؛
نوری، حسین، مستدرك الوسائل، تهران، ١٣٢١ ق.

فرامرز حاج‌منوچهری