اِبْنِ جُمْهور، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جمهور عمّی‌ عربی‌ بصری‌ (د ٢١٠ ق‌/ ٨٢٥ م‌)، محدث‌ و اديب‌ شيعی‌. مورخان‌، كنيه‌ و نام‌ پدر و جد پدری‌ وی‌ را با اختلاف‌ آورده‌اند. ابن‌نديم‌ (ص‌ ٢٧٨) وی‌ را محمد بن‌ حسين‌ بن‌ جمهور عمی‌ و نجاشی‌ (ص‌ ٣٣٧)، محمد بن‌ جمهور عمی‌ خوانده‌ است‌. طوسی‌ از او با نام‌ محمد بن‌ جمهور عمی‌ عربی‌ بصری‌ ( رجال‌، ٣٨٧) و نيز با عنوان‌ محمد بن‌ حسن‌ بن‌ جمهور عمی‌ بصری‌ ( الفهرست‌، ٢٨٤) ياد كرده‌ است‌. همچنين‌ طوسی‌ ( رجال‌، ٣٨٧، ٥١٢، اختيار، ٤١٦) تصريح‌ دارد كه‌ اين‌ نامها متعلق‌ به‌ يك‌ شخص‌ است‌ و او را از طايفۀ بنی‌ عمّ تميم‌ دانسته‌ است‌. وی‌ ١١٠ سال‌ زيست‌، اما تاريخ‌ تولد او دانسته‌ نيست‌ (نجاشی‌، همانجا). مسلم‌ است‌ كه‌ او از ياران‌ خاص‌ حضرت‌ رضا (ع‌) بوده‌ و از آن‌ حضرت‌ روايت‌ كرده‌ است‌ (ابن‌نديم‌، همانجا؛ طوسی‌، الفهرست‌، همانجا). ابن‌جمهور از ابی‌ معمر، ابراهيم‌ الاوسی‌، يونس‌ بن‌ عبدالرحمن‌، فضالة بن‌ ايوب‌، احمد بن‌ حمزه‌، ادريس‌ بن‌ يوسف‌، اسماعيل‌ بن‌ سهل‌، شاذان‌ بن‌ خليل‌ صفوان‌ ابن‌ يحيی‌، عبدالرحمن‌ بن‌ ابی‌ نجران‌ و ديگران‌ روايت‌ كرده‌ است‌ (خوبی‌، ١٥/ ١٨٠). معلی‌ بن‌ محمد، علی‌ بن‌ محمد، حسين‌ بن‌ محمد اشعری‌، احمد بن‌ حسين‌ بن‌ سعيد، احمد بن‌ محمد كوفی‌، ابويحيی‌ اهوازی‌، يعقوب‌ بن‌ يزيد، عمركی‌ بن‌ علی‌ و ديگران‌ از او حديث‌ نقل‌ كرده‌اند (كلينی‌، ١/ ٦٢، ٤/ ٤١٧؛ ابن‌قولويه‌، ١٧٤؛ قمی‌، ٢/ ١٥٤؛ ابن‌ بابويه‌، ١/ ١٢٤؛ نجاشی‌، همانجا؛ طوسی‌، الفهرست‌، همانجا؛ همو، رجال‌، ٥١٢؛ همو، تهذيب‌، ١/ ٢٩٥). ابن‌جمهور را غالی‌ و در حديث‌ ضعيف‌ و سست‌ ايمان‌ دانسته‌اند (طوسی‌، الفهرست‌، همانجا؛ نجاشی‌، همانجا). همچنين‌ طوسی‌ او را در زمرۀ كسانی‌ برشمرده‌ كه‌ از معصوم‌ حديث‌ نقل‌ نكرده‌ است‌. ابن‌ قولويه‌ در كامل‌ الزيارات‌ (زيارت‌ عاشورا) با واسطۀ دوراوی‌ (حسين‌ بن‌ محمد بن‌ عامر و معلی‌ بن‌ محمد) از او حديث‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (ص‌ ١٧٤). ياقوت‌ از او ابياتی‌ ياد كرده‌ كه‌ حكايت‌ از شركت‌ وی‌ در مجالس‌ بزم‌ و طرب‌ دارد (٢/ ٦٨٨). ابن‌ داوود حلی‌ از ابن‌ جمهور شعری‌ ديده‌ كه‌ وی‌ در آن‌ حرام‌ خدا را حلال‌ شمرده‌ است‌ (ص‌ ٥٠٢). آثار او را چنين‌ ذكر كرده‌اند: ادب‌ العلم‌، الرسالة المذهبة (الذهبية) كه‌ به‌ نام‌ طب‌ الرضا هم‌ ناميده‌ می‌شود، صاحب‌ الزمان‌، الملاحم‌ (الملاحم‌ الكبير)، وقت‌ خروج‌ القائم‌ و الواحدة فی‌ الاخبار و المناقب‌ و المثالب‌ (آقا بزرگ‌، ١/ ٣٨٧، ١١/ ٢٢٤، ٢٥/ ١، ١٣٤، ٢٢/ ١٨٩؛ بغدادی‌، ٢/ ٣٤٨).

مآخذ

آقابزرگ‌، الذريعة؛
ابن‌ بابويه‌، محمد بن علی، الخصال‌، به‌ كوشش‌ علی‌ اكبر غفاری‌، قم‌، جماعة المدرسين‌ فی‌ الحوزة العلمية؛
ابن‌ داوود حلی‌، حسن‌ بن علی، كتاب‌ الرجال‌، به‌ كوشش‌ جلال‌الدين‌ محدث‌، تهران‌، ١٣٤٢ ش‌؛
ابن‌ قولويه‌، جعفر بن محمد، كامل‌ الزيارات‌، به‌ كوشش‌ عبدالحسين‌ امينی‌، نجف‌، ١٣٥٦ ق‌/ ١٩٣٧ م‌؛
ابن‌ نديم‌، الفهرست‌؛
بغدادی‌، ايضاح‌؛
خويی‌، ابوالقاسم‌، معجم‌ رجال‌ الحديث‌، بيروت‌، ١٤٠٣ ق‌؛
طوسی‌، محمد بن حسن، اختيار معرفة الرجال‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد، ١٣٤٨ ش‌؛
همو، تهذيب‌ الاحكام‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، بيروت‌، ١٤٠١ ق‌/ ١٩٨١ م‌؛
همو، رجال‌، به‌ كوشش‌ محمد كاظم‌، نجف‌، ١٣٨٠ ق‌/ ١٩٦١ م‌؛
همو، الفهرست‌، به‌ كوشش‌ محمود راميار، مشهد، ١٣٥١ ش‌؛
قمی‌، علی‌ بن ابراهیم، تفسير، به‌ كوشش‌ طيب‌ موسوی‌ جزايری‌، نجف‌، ١٣٨٧ ق‌/ ١٩٦٧ م‌؛
كلينی‌، محمد بن یعقوب، اصول‌ كافی‌، ترجمۀ جواد مصطفوی‌، تهران‌، علميۀ اسلاميه‌؛
نجاشی‌، احمد بن علی، رجال‌، قم‌، ١٤٠٧ ق‌/ ١٩٨٧ م‌؛
ياقوت‌، بلدان‌.

منصور منصوری‌