اِبْنِ حاج‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ محمد عبدری‌ فاسی‌ (د ٢٠ جمادی‌ الاول‌ ٧٣٧ ق‌/ ٢٥ دسامبر ١٣٣٦ م‌)، فقيه‌ مالكی‌. با توجه‌ به‌ اينكه‌ مدت‌ زندگی‌ او را بيش‌ از ٨٠ سال‌ نوشته‌اند (ابن‌ رافع‌، ١/ ١٥٤؛ ابن‌ ملقن‌، ٤٧١)، می‌توان‌ تولد او را در حدود ٦٥٧ ق‌ تخمين‌ زد. ابن‌ حاج‌ در آغاز از علمای‌ فاس‌ دانش‌ آموخت‌، آنگاه‌ به‌ قاهره‌ رفت‌ و تا پايان‌ عمر در آنجا اقامت‌ گزيد (ابن‌ حاج‌، ١/ ٣؛ ابن‌ فرحون‌، ٣٢٨). وی‌ پس‌ از عمری‌ دراز، در قاهره‌ درگذشت‌ و در قرافه‌ (در نزديكی‌ قاهره‌) به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (مقريزی‌، ٢(٢)/ ٤٢٥).
ابن‌ حاج‌ شاگرد نزديك‌ ابومحمد عبدالله‌ بن‌ ابی‌ جمره‌ بوده‌ و از او و ديگر مشايخ‌ صوفيه‌ تعاليم‌ آنان‌ را فرا گرفته‌ است‌. حجوی‌ حتی‌ او را صاحب‌ طريقه‌ای‌ مشهور در تصوف‌ دانسته‌ است‌ (٢/ ٢٣٩؛ نک‌ : ابن‌حاج‌، ١/ ٣؛ ابن‌رافع‌، ١/ ١٥٥). ابن‌ قاضی‌ مكناسی‌ نيز به‌ صوفی‌ بودن‌ او تصريح‌ كرده‌ است‌ (جذوة الاقتباس‌، ١/ ٢٢٨؛ درة الحجال‌، ١/ ١١٤). از ديگر مشايخ‌ ابن‌ حاج‌ می‌توان‌ تقی‌الدين‌ عبيد اسعردی‌ را ذكر كرد كه‌ نزد او موطأ مالك‌ را به‌ روايت‌ يحيی‌ بن‌ يحيی‌ فراگرفته‌ است‌ (ابن‌ رافع‌، ١/ ١٥٤). از شاگردان‌ و راويان‌ وی‌ نيز می‌توان‌ از محمد بن‌ رافع‌ سلامی‌ ياد كرد (نک‌ : همو، ١/ ١٥٥؛ نيز ابن‌ قاضی‌ شهبه‌، ٣/ ٩٣؛ ابن‌ حجر، ٥/ ٧٢، ٥٠٨؛ مخلوف‌، ٢١٨).

آثار

الف‌ ـ چاپی

١. المدخل‌ تنمية الاعمال‌ بتحسين‌ النيات‌ و التنبيه‌ علی‌ بعض‌ البدع‌ و العوائد التی‌ انتحلت‌ و بيان‌ شناعتها و قبحها، نام‌ ديگر اين‌ اثر مدخل‌ الشرع‌ الشريف‌ علی‌ المذاهب‌ الاربعة است‌ كه‌ ظاهراً تأليف‌ آن‌ را در ٧٣٢ ق‌/ ١٣٣٢ م‌ به‌ پايان‌ آورده‌ است‌ (حاجی‌ خليفه‌، ٢/ ١٦٤٣). وی‌ در اين‌ كتاب‌ بسياری‌ از بدعتهايی‌ را كه‌ از منكرات‌ مسلمه‌ و برخی‌ ديگر را كه‌ از شبهات‌ می‌دانسته‌ و در ميان‌ مردم‌ در عصر مماليك‌ رايج‌ بوده‌ (مثلاً ٢/ ٢٥٥- ٢٥٨؛ مقريزی‌، ٢(٢)/ ٤٢٦)، نقد كرده‌ است‌. او در اين‌ اثر خود پاره‌ای‌ مسائل‌ فقهی‌، اخلاقی‌، اقتصادی‌ و اجتماعی‌ را از چگونگی‌ پوشش‌ زنان‌، آداب‌ غذاخوردن‌، اعياد و ايام‌ سوگواری‌، مسائل‌ حسبه‌، حدود و تعزيرات‌، مناسبات‌ اقتصادی‌ و مالی‌ ميان‌ مردم‌ و جز آن‌ مورد بررسی‌ قرار داده‌ است‌. شهرت‌ عمدۀ ابن‌حاج‌ در واقع‌ مرهون‌ تأليف‌ كتاب‌ المدخل‌ و مخالفتهای‌ وی‌ با بدعتهاست‌. اين‌ كتاب‌، نخست‌ در ١٢٩٧ ق‌/ ١٨٨٠ م‌ در اسكندريه‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ و بعدها به‌ كرات‌ از جمله‌ در ١٤٠١ ق‌/ ١٩٨١ م‌ در قاهره‌ در ٤ جلد تجديد چاپ‌ شده‌ است‌؛ ٢. شموس‌ الانوار و كنوز الاسرار، در علم‌ حروف‌ (بغدادی‌، ٥٧). چاپ‌ اول‌ آن‌ در ١٢٩٧ ق‌ در مصر انجام‌ گرفته‌ و بعدها نيز در ١٣٢٩ ق‌ تجديد چاپ‌ شده‌ است‌.

ب‌ ـ خطی‌

بلوغ‌ القصد و المنی‌ فی‌ خواص‌ اسماء الله‌ الحسنی‌. زركلی‌ از وجود نسخۀ آن‌ خبر داده‌ است‌ (٧/ ٣٥).

مآخذ

ابن‌ حاج‌، محمد بن محمد، المدخل‌، قاهره‌، ١٤٠١ ق‌/ ١٩٨١ م‌؛
ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد بن علی، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن‌، ١٣٩٦ ق‌/ ١٩٧٦ م‌؛
ابن‌ رافع‌، محمد، الوفيات‌، به‌ كوشش‌ صالح‌ مهدی‌ عباس‌، بيروت‌، ١٤٠٢ ق‌/ ١٩٨٢ م‌؛
ابن‌ فرحون‌، ابراهيم‌ بن علی، الديباج‌ المذهب‌، به‌ كوشش‌ عباس‌ بن‌ شقرون‌، قاهره‌، ١٣٥١ ق‌؛
ابن‌قاضی‌ شهبه‌، بوبكر ابن‌ احمد، طبقات‌ الشافعية، حيدرآباد دكن‌، ١٣٩٩ ق‌/ ١٩٧٩ م‌؛
ابن‌ قاضی‌ مكناسی‌، احمد بن محمد، جذوة الاقتباس‌، رباط، ١٩٧٤ م‌؛
همو، درة الحجال‌، به‌ كوشش‌ محمد الاحمدی‌ ابوالنور، قاهره‌، ١٣٩١ ق‌/ ١٩٧١ م‌؛
ابن‌ ملقن‌، عمر بن‌ علی‌، طبقات‌ الاولياء، به‌ كوشش‌ نورالدين‌ شريبة، قاهره‌، ١٤٠٦ ق‌/ ١٩٨٦ م‌؛
بغدادی‌، ايضاح‌؛
حاجی‌ خليفه‌، كشف‌؛
حجوی‌، محمد بن حسن، الفكر السامی‌، به‌ كوشش‌ عبدالعزيز بن‌ عبدالفتاح‌ القاری‌، مدينه‌، ١٣٩٧ ق‌/ ١٩٧٧ م‌؛
زركلی‌، اعلام‌؛
مخلوف‌، محمد بن محمد، شجرة النور الزكية، بيروت‌، ١٣٤٩ ق‌؛
مقريزی‌، احمد، كتاب‌ السلوك‌ لمعرفة دول‌الملوك‌، به‌ كوشش‌ محمد مصطفی‌ زياده‌، قاهره‌ ١٩٤٢ م‌.

سعيدالله‌ قره‌بگلو