اِبْنِ لَبّان، شمس‌الدين ابوعبدالله محمد بن احمد بن عبدالمؤمن اِسْعِردی دمشقی (٦٧٩-٢٤ يا ٢٥ شوال ٧٤٩ق / ١٢٨٠-١٥ يا ١٦ ژانويۀ ١٣٤٩م)، فقيه شافعی، محدث، صوفی، اديب و مفسر. او در دمشق به دنيا آمد و در همانجا نشأت يافت (يافعی، ٤ / ٣٣٣). مقدمات ادب را از شمس‌الدين محمد بن ابی الفتح آموخت و شاطبيه را نزد پدرش شهاب‌الدين خواند (يافعی، همانجا) و از ابوحفص ابن قواس، ابوالحسين يونينی و شرف‌الدين فزاری حديث شنيد (صفدی، ٢ / ١٦٨؛ داوودی، ٢ / ٨٠). سپس به مصر رفت و از عبدالمؤمن بن خلف دِمياطی در قـاهره، عبدالرحمن بن عبدالقوی خثعمی در جيزه، علی بن احمد غَرّافی در اسكندريه و حسن بن عبدالكريم غماری سبط زيادة حديث شنيد (صفدی، همانجا؛ ابن‌رافع، ٢ / ١٠٤). فقه را از جمال‌الدين شريشی، نجم‌الدين ابن‌رفعه، كمال‌الدين ابن زملكانی و صدرالدين ابن وكيل فراگرفت و همگی به او اجازۀ فتوا دادند (يافعی، همانجا). ابن لبان بر اثر آشنايی و مصاحبت با ياقوت حبشی شاذلی در اسكندريه (نك‌ : يوسفی، ٣٣٩)، بدو گرايش يافت، و به دامادی وی درآمد (شعرانی، ٢ / ٢٠). او در مصر ابتدا در جامع عتيق مجالس درس و وعظ داشت و بر طريق شاذليه سخن می‌گفت (اسنوی، ٢ / ٣٧٠؛ ابن قاضی شهبه، ٣ / ٦٩). وی علاوه بر خطابت جامع اَفْرَم و سپس جامع آقسنقر ناصری، تدريس در مدرسۀ خشابيه را برعهده داشته است (اسنوی، همانجا؛ ابن دقماق، ١٣ / ٢٠٥؛ ابن قاضی شهبه، ٣ / ٦٨). از شاگردان او در فقه و اصول ابن ام قاسم و تقی‌الدين محمد ابن ببائی را می‌توان نام برد (ابن قاضی شهبه، ٣ / ٩٣؛ ابن حجر، ٢ / ١٣٩).
فردی مالكی به نام عبدالواحد ابن مغربی برضد ابن لبان اقامه دعوا كرده، مدعی شد كه او قائل به عدم حرمت سجود بر بت و تفضيل ياقوت حبشی بر بعضی از صحابه و غلو در حق اوست، ولی با وساطت چند تن از اميران، سلطان از قضات خواست كه به توبه دادن ابن لبان اكتفا كنند (يوسفی، همانجا). در ١٠ محرم ٧٣٧ق / ١٩ اوت ١٣٣٦م، بار ديگر ابن لبان به اتهام قول به حلول و اتحاد و غلو در عقايد قرمطی به محكمه احضار شد و به بعضی از موارد اتهام اعتراف نمود، اما با شفاعت برخی از بزرگان از قتل او صرف نظر شد، ولی از تبليغ منع گرديد (ابن كثير، ١٤ / ١٧٧؛ نيز نك‌ : ابن حجر، ٥ / ٦٠؛ مقريزی، ٢(٢) / ٤٠٨). ابن لبان چند سال بعد، در ٧٤٤ق / ١٣٤٣م در آرامگاه شافعی در قرافه به تدريس پرداخت (حسينی، ١٤٩؛ اسنوی، همانجا) و سرانجام در اثر ابتلا به طاعون درگذشت (همانجا).
ابن لبان شعر نيز می‌سروده و يافعی اشعار او را ستوده است (٣ / ٣٣٤) و نمونه‌ای از اشعار وی توسط سبكی (٩ / ٩٥-٩٦)، ابن اياس (١(١) / ٥٢٧) و داوودی (٢ / ٨٢) نقل شده است. نقشبندی (ص ٥٤٤) نسخه‌ای خطی را در موزۀ عراق معرفی كرده كه دربردارندۀ اشعاری از ابن لبان است.
تنها اثر چاپ شدۀ ابن لبان رد معانی الآيات المتشابهات الی معانی الآيات المحكمات است كه در قاهره در مطبعة المحمودية و نيز در بيروت در ١٣٢٨ق و بار ديگر به كوشش حافظ وهبه در استانبول در ١٣٣١ق / ١٩١٣م به چاپ رسيده است. همچنين از كتاب تفسير او كه گويا در اواخر عمر آن را شروع كرده و ناتمام مانده است (نك‌ : يافعی، همانجا) نسخه‌هايی در كتابخانه‌های سليمانيۀ استانبول و دارالكتب قاهره (GAL, S, II / ١٣٧؛ خديويه، ١ / ١٤١) موجود است (برای نسخۀ خطی يك اجازه و يك فتوا از او، نك‌ : نموی، شم‌ ١٥٨٨؛ GAL, S، همانجا؛ قس: كوپريلی، ٢ / ٣٠٩؛ برای ديگر آثار يافت نشدۀ وی، نك‌ : يافعی، همانجا؛ ابن حجر، ٥ / ٦١).

مآخذ

ابن اياس، محمدبن احمد، بدائع الزهور، به كوشش محمد مصطفی، قاهره، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ق؛
ابن دقماق، ابراهيم بن محمد، ترجمان الزمان، نسخه عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
ابن رافع سلامی، محمد، الوفيات، به كوشش صالح مهدی عباس و بشار عواد معروف، بيروت، ١٩٨٢م؛
ابن قاضی شهبه، ابوبكربن احمد، طبقات الشافعية، حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق / ١٩٧٩م؛
ابن كثير، البداية؛
اسنوی، عبدالرحمن بن حسن، طبقات الشافعية؛
به كوشش عبدالله جبوری، بغداد، ١٣٩١ق؛
حسينی دمشقی، محمدبن علی، «ذيول العبر»، همراه با العبر ذهبی، به كوشش محمدسعيد زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
خديويه، فهرست؛
داوودی، محمدبن علی، طبقات المفسرين، بيروت، ١٩٨٣م؛
سبكی، عبدالوهاب ابن علی، طبقات الشافعية الكبری، به كوشش محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٨٤ق؛
شعرانی، عبدالوهاب بن احمد، لواقح الانوار، قاهره، ١٩٥٤م؛
صفدی، خليل ابن ایبک، الوافی، به كوشش ددرينگ، استانبول، ١٩٤٩م؛
كوپريلی، خطی؛
مقريزی، احمدبن علی، السلوك، به كوشش محمد مصطفی زياده، قاهره، ١٩٤٢م؛
نقشبندی، اسامه ناصر وظمياء محمدعباس، مخطوطات الادب فی المتحف العراقی، كويت، ١٩٨٥م؛
يافعی، عبدالله بن اسعد، مرآةالجنان، حيدرآباد دكن، ١٣٩٠ق؛
يوسفی، موسی بن محمد، نزهة الناظر، به كوشش احمد حطیط، بيروت، ١٩٨٦م؛
نيز:

GAL, S;
Nemoy, L., Arabic Manuscripts in the Yale University, New Haven, ١٩٥٦.

محمدهادی مؤذن جامی