بُوَیطی‌، ابویعقوب یوسف بن‌ یحیی‌ قرشی‌ (د ٢٣١ق‌ /٨٤٦م‌)، فقیه‌، زاهد و محدث‌ مصری‌، شاگرد و جانشین‌ شافعی‌. نسبت‌ وی‌ به‌ بویط، روستایی‌ در صعید مصر می‌رسد (سمعانی‌، ٢ /٣٦٦؛ یاقوت‌، ١ /٧٦٦). از تاریخ‌ تولد وی‌ در منابع‌ ذكری‌ به‌ میان‌ نیامده‌ است‌، ولی‌ براساس‌ آگاهیهای‌ موجود دربارۀ روایت‌ وی‌ از ابن‌ وَهب‌ (د ١٩٧ق‌ / ٨١٣م‌)، می‌توان‌ ولادت‌ او را در نیمۀ دوم‌ سدۀ ٢ق‌ تخمین‌ زد.
بویطی‌ از ابن‌ وهب‌ و محمدبن‌ ادریس‌ شافعی‌ حدیث‌ شنید (ابن‌ ندیم‌، ٢٦٥؛ ابن ابی حاتم‌، ٤ (٢) /٢٣٥؛ خطیب‌، ١٤ /٢٩٩؛ ذهبی‌، سیر...، ١٢ /٥٩؛ نیز برای‌ روایت‌ وی‌ از شافعی‌، نک‌ : دارمی‌، ٣٦٠). در فهرست‌ كسانی‌ كه‌ از او روایت‌ كرده‌اند، از ربیع‌ بن‌ سلیمان‌ مرادی‌، ابواسماعیل‌ ترمذی‌، ابراهیم‌ بن‌ اسحاق‌ حربی‌، ابوحاتم‌ رازی‌، عثمان‌ بن‌ سعید دارمی‌، قاسم‌ بن‌ مغیرۀ جوهری‌، احمد بن‌ منصور رمادی‌، قاسم‌ بن‌ هاشم‌ سمسار، احمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ فیل‌، محمد بن‌ عامر مِصّیصی‌، ابوسهل‌ محمود بن‌ نضر بن‌ واصل‌ بُخاری‌، یحیی‌ بن‌ عثمان‌ بن صالح مصری و ابوالولید مكی‌ می‌توان‌ یاد كرد (ابن‌ ندیم‌، ٢٦٦؛ ابن ابی حاتم‌، خطیب‌، همانجاها؛ سمعانی‌، ٢ /٣٦٧؛ ذهبی‌، همانجا؛ سبكی‌، ٢ /١٦٣؛ ابن‌ حجر، ١١ /٤٢٧). از نظر اعتبار در نقل‌ حدیث‌، ابوحاتم او را «صدوق‌» (نک‌ : ابن‌ ابی‌ حاتم‌، همانجا)، و احمد عجلی‌ او را ثقه‌ و پیرو سنت‌ دانسته‌ است‌ (نک‌ : ذهبی‌، العبر، ١ /٣٢٣).
بویطی‌ فقه‌ را نزد شافعی‌ فرا گرفت‌. پس‌ از مرگ‌ شافعی‌ (٢٠٤ق‌ / ٨١٩م‌)، با وجود رقیبانی چون محمدبن عبدالله‌بن عبدالحكم‌ (د٢٦٨ق‌ / ٨٨١م‌)، بویطی‌ كه‌ از بقیه‌ مسن‌تر بود، جانشین‌ وی‌ در امر تدریس‌ و فتوا گشت‌ (نک‌ : خطیب‌، ١٤ /٣٠١؛ ابواسحاق‌، ٩٨؛ ذهبی‌، سیر، ١٢ /٦٠؛ سبكی‌، همانجا). گفته‌اند كه‌ شافعی‌ استفتائات‌ را به‌ او ارجاع‌ می‌داد (نک‌ : عبادی‌، ٧) و نیز او را اعلم‌ اصحاب‌ خود می‌دانست‌ (خطیب‌، ابواسحاق‌، نیز ذهبی‌، العبر، همانجاها). ابن‌ ندیم‌ (همانجا)، مُزَنی‌ را فقیه‌ترین‌ اصحاب‌ شافعی‌، و بویطی‌ را صالح‌ترین‌ آنها خوانده‌ است‌. همچنین‌ تسلط وی‌ بر احتجاج‌ به‌ كتاب‌ خدا ستوده‌ شده‌ است‌ (نک‌ : عبادی‌، همانجا). ابن‌ حزم‌ (ص‌ ٣٣٣)، بویطی‌ را از مجتهدان‌ اصحاب‌ شافعی‌ محسوب‌ می‌دارد (برای‌ نمونه‌هایی‌ از اختلاف‌ فقهی‌ بویطی‌ با شافعی‌، نک‌ : شافعی‌، ٦ /٢٣٦؛ عبادی‌، ٩).
بویطی‌ در جریان‌ محنه‌ در روزگار الواثق‌ بالله‌ (حك‌ ٢٢٧-٢٣٢ق‌ /٨٤٢-٨٤٧م‌) در مصر بازداشت‌، و در غل‌ و زنجیر به‌ بغداد آورده‌ شد. در ماجرای‌ بازداشت‌ وی‌، از حسادت‌ و سعایت‌ برخی‌ چون‌ ابن‌ ابی‌ اللیث‌، قاضی‌ حنفی‌ مصر، ابوبكر اصم‌، اصحاب‌ ابن‌ ابی‌ دؤاد، فرزند شافعی‌ و مزنی‌ یاد شده‌ است‌ (نک‌ : ابن‌ عبدالبر، ١٠٩؛ ذهبی‌، سیر، ١٢ /٦٠-٦١؛ سیوطی‌، ١ /٣٠٦). وی‌ كه‌ قائلان‌ به‌ مخلوق‌ بودن‌ قرآن‌ را كافر می‌دانست‌، بر اثر پافشاری‌ در عقیدۀ خود زندانی‌ گردید و در حبس درگذشت (ابوالعرب‌، ٤٤٨؛ عبادی‌، ٨؛ خطیب‌، ١٤ /٢٩٩-٣٠٠؛ ابواسحاق‌، همانجا).
بویطی‌ دو مختصر از كتابهای‌ شافعی‌ ترتیب‌ داده‌ بود كه‌ ابن‌ ندیم‌ (همانجا) آنها را با عنوان‌ المختصر الكبیر و المختصر الصغیر معرفی‌ كرده‌ است‌ (برای‌ نسخه‌های‌ آن‌، نک‌ : GAS, I /٤٩١) گفتنی‌ است‌ كه‌ مختصر بویطی‌ به‌ ترتیب‌ بابهای‌ المبسوط شافعی‌ تنظیم‌ شده‌ بود (عبادی‌، همانجا) و علاوه‌ بر كتابهای‌ موجود در المبسوط افزوده‌های‌ فراوانی‌ نیز داشته‌ است‌ (بیهقی‌، ١ /٢٥٥). این‌ كتاب‌ نزد سبكی‌ موجود بوده‌، و اقتباسهایی‌ از آن‌ را در طبقات‌ خود آورده‌ است‌ (نک‌ : ٢ /١٦٣، ١٦٦-١٧٠). به‌ هر تقدیر، بویطی‌ را مروج‌ آثار مصری‌ شافعی‌ دانسته‌اند (ابن‌ عبدالبر، همانجا؛ نیز نک‌ : عبادی‌، ٧- ٨). در برخی‌ گزارشها آمده‌ است‌ كه‌ آثار وی‌ نسبت‌ به‌ دیگر كتب‌، خطای‌ كمتری‌ دارد (خطیب‌، ١٤ /٣٠١).
دیگر اثر وی‌ كتاب‌ الفرائض‌ است‌ (ابن‌ ندیم‌، همانجا).

مآخذ

اابن‌ ابی‌ حاتم‌، عبدالرحمان‌، الجرح‌ و التعدیل‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٧٣ق‌ / ١٩٥٣م‌؛
ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد، تهذیب‌ التهذیب‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٢٧ق‌؛
ابن‌ حزم‌، علی‌، «اصحاب‌ الفتیا»، جوامع‌ السیرة، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌ و دیگران‌، قاهره‌، دارالمعارف‌؛
ابن‌ عبدالبر، یوسف‌، الانتقاء، بیروت‌، دارالكتب‌ العلمیه‌؛
ابن‌ ندیم‌، الفهرست‌؛
ابواسحاق‌ شیرازی‌، ابراهیم‌، طبقات‌ الفقهاء، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ١٤٠١ق‌ /١٩٨١م‌؛
ابوالعرب‌ تمیمی‌، محمد، المحن‌، به‌ كوشش‌ یحیی‌ وهیب‌ جبوری‌، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌ /١٩٨٣م‌؛
بیهقی‌، احمد، مناقب‌ الشافعی‌، به‌ كوشش‌ احمد صقر، قاهره‌، ١٣٩٠ق‌ /١٩٧٠م‌؛
خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، قاهره‌، ١٣٤٩ق‌؛
دارمی‌، عبدالله‌، سنن‌، قاهره‌، ١٣٩٨ق‌ /١٩٧٨م‌؛
ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ١٤٠٤ق‌ /١٩٨٤م‌؛
همو، العبر، به‌ كوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌ /١٩٨٥م‌؛
سبكی‌، عبدالوهاب‌، طبقات‌ الشافعیۀ الكبری‌، به‌ كوشش‌ عبدالفتاح‌ محمد حلو و محمود محمد طناحی‌، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌ /١٩٦٤م‌؛
سمعانی‌، عبدالكریم‌، الانساب‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
سیوطی‌، حسن‌ المحاضرة، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ١٣٨٧ق‌ / ١٩٦٧م‌؛
شافعی‌، محمد، الام‌، به‌ كوشش‌ محمد زهری‌ نجار، بیروت‌، ١٣٩٣ق‌ / ١٩٧٣م‌؛
عبادی‌، محمد، طبقات‌ الفقهاء الشافعیة، به‌ كوشش‌ یوستا ویتستام‌، لیدن‌، ١٩٦٤م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز:

GAS.
علی‌ تولاّیی‌