اَبوعَلیِ حائِری، محمد بن اسماعیل ‌بن عبدالجبار (١١٥٩- ١٢١٥ یا ١٢١٦ ق / ١٧٤٦-١٨٠٠ یا ١٨٠١ م)، رجال‌شناس، فقیه امامی و مؤلف منتهی المقال. پدر وی مازندرانی بود (نوری، ٣ / ٤٠٢؛ امین، ٩ / ١٢٤)، اما او خود در کربلا زاده شد و کمتر از ١٠ سال داشت که پدرش را از دست داد. پس از کسب مقدمات علوم نزد فقهای آن زمان به‌ویژه وحید بهبهانی به فراگیری دانش پرداخت (ابوعلی، ٤، ٣٤٨). همچنین گفته شده که نزد سیدمهدی بحرالعلوم و سیدمحسن اعرجی کاظمی نیز دانش آموخت (نوری، همانجا؛ مدرس، ٧ / ٢١٠). ابوعلی به گفتۀ خود سفرهای چندی نیز به نقاط مختلف چون حجاز و یمن داشته است (ص ٣٤٨). در میان شاگردان وی تنها از عبدالعلی رشتی نام برده شده است (نوری، همانجا).
بر پایۀ نوشتۀ فرزندش در حاشیۀ منتهی المقال، وی در بازگشت از سفر حج در نجف (١٢١٦ ق) درگذشت و همانجا مدفون شد (نک‌ : کشمیری، ٣٢٩؛ آقابزرگ، مصفی المقال، ٣٩٤)، اما خوانساری (٤ / ٤٠٥) و خراسانی (ص ٣١٤) مرگ وی را در ١٢١٥ ق و در کربلا دانسته‌اند و مدرس (٧ / ٢١٠) نیز تأکید کرده که او در کربلا به خاک سپرده شده است.
ابوعلی تألیفاتی داشته که معروف‌ترین آنها منتهی المقال فی احوال الرجال در زمینۀ رجال شیعه است. وی در تألیف این کتاب بیش از هرچیز به منهج المقال استرابادی و تعلیقۀ وحید بهبهانی نظر داشته است. بر منتهی المقال تعلیقات و حواشی متعددی نوشته شده که برخی از آنها را آقابزرگ در الذریعة (٢٣ / ١٤) نام برده است. مهم‌ترین آنها عبارتند از: تکلمة رجال ابی علی از ملادرویش علی حائری و اکمال منتهی المقال از محمدعلی آل کشکول حائری. منتهی المقال چندبار در تهران (١٢٦٧، ١٣٠٠ و ١٣٠٢ ق) به چاپ سنگی رسیده است.
آثار خطی وی عبارتند از: ١. زهرالریاض، رساله‌ای است فارسی در طهارت، صلات و صوم که آن را ازاین کتاب ریاض المسائل طباطبایی انتخاب کرده است. نسخه‌هایی از این کتاب در کتابخانه‌های دانشکدۀ ادبیات تهران، ضمن مجموعۀ اهدایی امام جمعۀ کرمان (دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌ها، ٩٠)، مجلس شورا (شورا، ٧ / ١٣٧- ١٣٨)، سپهسالار (دانش‌پژوه، فهرست کتابخانه، ٥ / ٨٩) و وزیری یزد (شیروانی، ٣ / ٩٦٣-٩٦٤، ٥ / ١٥٦٣) نگهداری می‌شود؛ ٢. العذاب الواصب علی الجاحد الناصب، که ردیه‌ای است بر نواقص الروافض میرزا مخدوم شریفی که از آن به النقض علی نواقض الروافض نیز تعبیر می‌شود و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ آستان قدس مضبوط است (آستان، ٤ / ٢٠٥-٢٠٦؛ نوری، همانجا).
ابوعلی در منتهی المقال برخی از تألیفات دیگر خود را نیز نام برده است که عبارتند از: ترجمۀ رسالۀ مناسک حج وحید بهبهانی؛ ترجمۀ رسالۀ دیگری در مناسک حج از آقامحمدعلی فرزند وحید بهبهانی؛ رساله‌ای در بیان واجبات حج و محرمات و مکروهات و مستحبات آن که از ریاض المسائل طباطبائی انتخاب کرده است؛ عقد اللآلی البهیّة فی الرد علی الطائفة الغبیّة (ابوعلی، ٣٤٨).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
آقابزرگ، الذریعة؛
همو، مصفی المقال، به کوشش احمد منزوی، تهران، ١٣٣٧ ش؛
ابوعلی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال، تهران، ١٣٠٠ ق؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
خراسانی، محمد هاشم، منتخب التواریخ، به کوشش ابوالحسن شعرانی، تهران، ١٣٥٢ ش؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
دانش‌پژوه، محمدتقی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات، تهران، ١٣٤٤ ش؛
همو و علینقی منزوی، فهرست کتابخانۀ سپهسالار، تهران، ١٣٥٦ ش / ١٩٧٧ م؛
شورا، خطی؛
شیروانی، محمد، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ وزیی یزد، تهران، ١٣٥٠- ١٣٥٨ ش؛
کشمیری، محمدعلی، نجوم السماء، قم، ١٣٩٤ ق؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، ١٣٤٦ ش؛
نوری، حسین، مستدرک الوسائل، تهران، ١٣١٨-١٣٢١ ق.

علی رفیعی