اَبوالْفَتْحِ حُسِیْنی (د ٩٧٦ ق / ١٥٦٨ م)، فرزند میرمخدوم عربشاهی قزوینی، متکلم و فقیه امامی. گویا به سبب انتساب به سادات شرق، به ابوالفتح شرقه نیز مشهور بوده است (نک‌ : روملو، ٤٤٣؛ افندی، ٥ / ٤٨٧، ٤٩٢).
ابوالفتح در ماوراءالنهر نزد عصام‌الدین اسفراینی (د ٩٤٣ ق) دانش آموخت (روملو، همانجا؛ قمی، ١ / ٥٦١) و سپس مدتی در مشهد به تدریس پرداخت. پس از آن به سبب اتهاماتی که برخی دربارۀ مذهبش بر او وارد می‌ساختند، به دربار شاه طهماسب صفوی رفت (همانجا) و در دستگاه او ارج یافت (افندی، ٥ / ٤٨٦؛ خوانساری، ١ / ١٨٠). برپایۀ آنچه خود او در پایان یکی از آثارش آورده، در ٩٥٧ ق / ١٥٥٠ م در مراغه اردوی سپاه شاه را همراهی می‌کرده است (نک‌ : افندی، همانجا). بعد از آن در اردبیل سکنی گزیـد و تا پایان عمر در آنجا به تدریس پرداخت (نک‌ : روملو، قمی، همانجاها). مدفن وی در نزدیکی مقبرۀ شیخ صفی‌الدین اردبیلی واقع است (اشراقی، ٧).
برخی میرمخدوم، پدر ابوالفتح را همان میرزا مخدوم مؤلف نواقص الروافض و از نوادگان میرسیدشریف جرجانی (د ٨١٦ ق) دانسته‌اند (نک‌ : افندی، خوانساری، همانجاها)، اما از آنجا که میرزا مخدوم تألیف خود را در ٩٨٧ ق به پایان برده (قزوینی، ٦٥) و چنانکه گفته‌اند تا ٩٩٥ ق زنده بوده است (نک‌ : حاجی خلیفه، ٦ / ٣٩٠)، یکی بودن این دو شخصیت بعید می‌نماید. از سوی دیگر چون موضوع انتساب ابوالفتح به میر سیدشریف جرجانی در همان منابعی آمده است که پدر او را مؤلف نواقض پنداشته‌اند، می‌توان در صحت این نسبت نیز تردید کرد.

آثـار چاپی

١. تفسیر شاهی، که نخستین تألیف امامیه در شرح آیان احکام به زبان فارسی است (نک‌ : ﻫ د، چ عربی، ١ / ٧٢٣) و مجلسی (١٠٧ / ١٧٤) آن را کتابی ارجمند شمرده است. این اثر در ١٣٨٠ ق در تبریز به کوشش ولی‌الله اشراقی در ٢ مجلد به چاپ رسیده است.
٢. رسالۀ اصول فقه، که مختصری است در اصول فقه به زبان فارسی، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه به ضمیمۀ فهرستوارۀ فقه هزار و چهارصدسالۀ اسلامی در ١٣٦٧ ش در تهران چاپ شده است.
٣. مفتاح الباب، در شرح الباب الحادی عشر علامۀ حلّی، به عربی که در ١٣٦٥ و ١٣٦٩ ش در تهران به کوشش مهدی محقق همراه با متن الباب الحادی‌عشر به چاپ رسیده است. افندی (همانجا) شرح دیگری بر همان متن به زبان فارسی به ابوالفتح نسبت داده است.
اثر دیگر ابوالفتح که مایۀ شهرت او گردیده، بازنویسی و تهذیب کتاب صفوة الصفا یا المواهب السنیة فی مناقب الصفویة، تألیف ابن‌بزاز (زنده در ٧٥٩ ق) دربارۀ زندگی سخنان و کرامات شیخ صفی‌الدین اردبیلی (د ٧٣٥ ق)، نیای خاندان صفوی است. آورده‌اند که وی این کتاب را به امر شاه طهماسب تهذیب کرده و برآن بوده است که متن اصلی صفوة الصفا رابه جهت تقیه یا به انگیزۀ مخالفت با تشیع، تحریف نکرده‌اند (نک‌ : کسروی، ٦٣)، اما برخی از معاصران، تحریر خود وی را نوعی تحریف در متن شمرده‌اند و آن را به انگیزه‌های مذهبی صفویان مربوط دانسته‌اند (نک‌ : همانجا). به هر روی دانسته نیست که نقش ابوالفتح در سرگذشت پرماجرای کتاب صفوة الصفا دقیقاً چه بوده است (نک‌ : ﻫ د، صفوة الصفا).

آثـار خطی

١. ابطال اکتساب التصورات، حاشیه بر فصلی از شرح قطب‌الدین رازی بر شمسیه در منطق به عربی (مرعشی، ٣ / ١٤٩؛ نیز نک‌ : آستان، ١٠ / ٣٠-٣١)؛ ٢. حاشیه بر حاشیۀ میرسید شریف جرجانی بر لوامع الاسرار فی شرح مطالع الانوار، در منطق به عربی (مرکزی، ١١ / ٢٤٤١؛ نیز نک‌ : مرعشی، ٣ / ١٤٧)؛ ٣. حاشیه بر شرح ملامحمد حنفی بر آداب البحث عضدالدین ایجی، به عربی (آستان، ١(٢) / ٢٣؛ آلوارت، شم‌ ‌٥٢٩٨؛ عبدالتواب، ٢٩٦؛ احمد، ٣ / ١٩٢؛ مرکزی، ٨ / ١٥٥)؛ ٤. خلاصة المقولات العشر، در فلسفه و منطق به عربی (نجف، ٢ / ٦٧؛ طلس، ٣١١؛ مرعشی، ٣ / ١٤٨)؛ ٥. رسالة فی بحث تقدیم المسندالیه، نقدی به عربی بر رسالۀ قوشجی در همین موضوع (ظاهریه، ٢٩١)؛ ٦. شرح اعتقادات ابن بابویه، به فارسی (شورا، ٢ / ٣٧٩؛ مرکزی، ١٣ / ٣٥٠٨)؛ ٧. شرح کتاب الکبری، به فارسی از مسیر سیدشریف جرجانی در منطق (ملی، ٢ / ١١٠).
گفتنی است حاجی خلیفه (١ / ٢٠٩) در ذکر یکی از آثار ابوالفتح حسینی بر نام او لقب سعیدی را افزوده (نیز نک‌ : آلوارت، همانجا) و همین اشتباه منشأ خلط برخی آثار ابوالفتح حسینی با آثار میرابوالفتح محمد بن ابی سعید حسینی، معروف به تاج سعیدی در فهرستها شده است (نیز نک‌ : استوری، I / ١١٩٦؛ قس: مرکزی، ١١ / ٢١٧٦؛ برای عنـاوین برخی دیگـر از آثـار وی، نک‌ : افندی، ٥ / ٤٨٦-٤٨٧، ٤٩٢).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
احمد، سالم عبدالرزاق، فهرس مخطوطات مکتبة اوقاف العامة فی‌الموصل، بغداد، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛
اشراقی، ولی‌الله، مقدمه و حواشی بر تفسیر شاهی ابوالفتح حسینی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ١٤٠١ ق؛
حاجی‌خلیفه، کشف الظنون، به کوشش فلوگل، لایپزیگ، ١٨٣٥ م؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، ١٣٥٣ ق؛
روملو، حسن، احسن التواریخ، به کوشش چارلز نورمن سیدن، تهران، ١٣٤٢ ش؛
شورا، خطی؛
طلس، محمداسعد، الکشاف عن مخطوطات خزائن کتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٣ م؛
ظاهریه، خطی (علوم اللغة العربیة)؛
عبدالتواب، عبدالرحمن، «قائمة مخطوطات دارالکتب بالمنصورة»، مجلة المخطوطات العربیة، مصر، ١٣٧٧ ق / ١٩٥٨ م، ج ٤؛
قزوینی، محمد، «شرح احوال میرزا مخدوم شریفی»، فرهنگ ایران زمین، به کوشش ایرج افشار، تهران،١٣٣٢-١٣٥٣ ش، ج ٢، ج ١-٢٠؛
قمی، احمد بن حسین، خلاصة التواریخ، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ ش؛
کسروی، احمد، «شیخ صفی و تبارش»، کاروند کسروی، به کوشش یحیی ذکاء، تهران، ١٣٥٦ ش؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
مرعشی، خطی؛
مرکزی، خطی؛
ملی، خطی؛
نجف، محمدمهدی، فهرست مخطوطات مکتبة الامام الحکیم العامة، نجف، ١٩٧٥ م؛
نیز:

Ahlwardt;
Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.

حبیبه دانش‌آموز