اَحْمَدِ بْنِ عَبْدُالرِّضا، مهذب‌الدین بصری دمامینی حیدرآبادی (د پس از ١٠٨٥ ق / ١٦٧٤ م)، محدث و عالم امامی. از تاریخ تولد، زادگاه و اوایل زندگانی او چیزی دانسته نیست. به گفتۀ آقا بزرگ، تنها در نامۀ دانشوران ناصری نسبت او بصری یاد شده ( الذریعة، ٢ / ٢٢٧، ٣ / ٣٦٣) و بروكلمان او را دمامینی دانسته است (GAL, II / ٥٤٢;
GAL, S, II / ٥٧٧).
احمد خود در فائق المقال به مناسبتی یاد كرده كه هرگاه در بلاد عرب می‌ماند و مهاجرت نمی‌كرد، شخص كامل می‌شد (نك‌ : كشمیری، ١٨٢). معلوم نیست كه او در چه تاریخی به ایران آمده است، ولی از یادداشتهای پایانی تألیفاتش پیداست كه در ١٠٦٨ ق در روستای ادكان اسفراین در خراسان بوده و در آنجا به نگارش كتابهای اخلاق، الاعتقادیه و مصباح الصلاح پرداخته است (آقا بزرگ، همان، ١ / ٣٨٠، ٢ / ٢٢٧، مصفی المقال، ٥١؛ مركزی، ٨ / ٤٠٤).
احمد چنانكه خود در خاتمۀ فائق المقال (ص ٣١٠) به صراحت بیان كرده، شاگرد حر عاملی بوده و بیشتر احادیث آن كتاب را از او روایت كرده است و نیز حر عاملی در ١٠٧٥ ق به خط خویش بر كتاب الدرة النجفیه اثر احمد بن عبدالرضا تقریظ نوشته كه نسخۀ خطی كتاب با دست نوشتۀ حر عاملی موجود است (آقا بزرگ، الذریعة، ٨ / ١١٣). احمد در فائق المقال، ازمصاحبت خویش با ملوك نیز یاد كرده و آن را هم یكی از عوامل نپرداختن به ادامۀ تحصیلات و تحقیقات دانسته است (نك‌ : كشمیری، همانجا). با توجه به اینكه او فائق المقال را در نخستین سال ورود به حیدرآباد تألیف كرده است، مصاحبت او با ملوك می‌بایست مربوط به پیش از این تاریخ و در نواحی مختلف بوده باشد. به هر حال احمد سالهای ١٠٦٨- ١٠٧٩ ق را در نواحی مختلف خراسان، چون ادكان، شاندیز و مشهد گذرانیده ودر هر یك از این نواحی تألیف یا تألیفاتی داشته است (آقا بزرگ، همان، ٣ / ٣٦٢، مصفی المقال، ٥٢؛ GAL، همانجا). در حالی كه وی در اوایل ١٠٧٩ ق هنوز در مشهد بوده و در آن شهر كتاب معارج الدین و مناهج الیقین را تألیف كرده بود (همانجا)، در اواسط همان سال به هرات رفت و رسالۀ المقنعة الانیسة و المغنی النفیسة را در آنجا نوشت (نك‌ : ملك، ٦ / ٤٩٥). اقامت او در هرات ظاهراً كوتاه مدت بوده، زیرا در ذیقعدۀ همان سال در قندهار كتاب التحفة الصفویة را نوشته است (آقا بزرگ، الذریعة، ٣ / ٤٤٧) و از آنجا به كابل رفته و در ١٠٨٠ ق به تألیف كتاب عمدة الاعتماد فی كیفیة الاجتهاد پرداخته است (همان، ١٥ / ٣٣٤). برخی از رسائل او ــ كه نسخه‌های آنها موجود است ــ در ١٠٨١ ق در حیدرآباد نوشته شده است و كتاب كلیات الطب را در ١٠٨٢ ق در شاه جهان‌آباد تألیف كرده است (همان، ١ / ٣٠، ١٨ / ١٣٠). از احوال احمد پس از ١٠٨٥ ق اطلاعی در دست نیست. وی در همین سال برای شخصی به نام احمد بن جعفر چلبی اجازه نوشته است (ملك، ٦ / ٤٩٦).
احمد از بیشتر علوم و فنون روزگار خویش بهره داشته و كتابها و رسـاله‌هایی در هر بـاب نوشته است. تـألیفات او ــ كه نسخه‌های آنها در دست است ــ دانش او را تفسیر، اصول، حدیث، فقه، رجال، اخلاق، فنون ادبی، طب، هیأت و نجوم، علوم طبیعی و مهارتهایی چون قیافه‌شناسی نشان می‌دهد و چنانكه خود در فائق المقال یاد كرده، ٢٠٠‘١ حدیث را با سلسلۀ اسناد و ٠٠٠‘١٢ حدیث را بدون سلسلۀ اسناد ازبر داشته است (كشمیری، ١٨٢؛ قس: حسنی، ٥ / ٤١).
گفتنی است كه احمد، حر عاملی را شیخ، استاد و ملاذ خویش خوانده است (نك‌ : ص ٣١٠).

آثـار

تا آنجا كه می‌دانیم تألیفات او همه به زبان عربی است. مهم‌ترین آنها فائق المقال، در حدیث و رجال است كه آخرین اثر موجود اوست. دیگر الدرة النجفیة فی الاصول الفقهیه است. بیشتر این تألیفات با ذكر نسخه‌های آنها توسط آقا بزرگ، در مجلدات مختلف الذریعه (نك‌ : فاضل، ٧٢) و نیز بروكلمان (GAL, II / ٥٤٢;
GAL, S, II / ٥٧٧-٥٧٨) گزارش شده است (همچنین برای فهرست برخی دیگر از تألیفات، نك‌ : آقا بزرگ، مصفی المقال، ٥٠-٥١؛ امین، ٢ / ٦٢٤؛ كحاله، ١ / ٢٧٣).
آثار خطی او كه نسخه‌های آنها موجود است، اینهاست: ١. آداب المناظرة، ضمن مجموعه‌ای در نجف در كتابخانۀ شیخ هادی آل كاشف الغطاء نگهداری می‌شود (آقا بزرگ، الذریعة، ١ / ٣٠)؛ ٢. تحفة ذخائر كنوز الاخبار (شورا، ١٢ / ١٨٨)؛ ٣. تحفة العزیزة، در اصول (ملك، همانجا)؛ ٤. كتاب الحساب، ضمن همان مجموعه (آقا بزرگ، همان، ٧ / ٥)؛ ٥. الدرة النجفیة فی اصول الفقهیة، كه نسخه‌ای از آن با تقریظ حر عاملی در زنجان موجود است (همان، ٨ / ١١٣)؛ ٦. رسالة فی القیافة، ضمن همان مجموعه (همان، ١٧ / ٢٢٢)؛ ٧. رسم الخط، ضمن همان مجموعه (همان، ١١ / ٢٣١)؛ ٨. الزبدة، در معانی و بیان ضمن همان مجموعه (همان، ١٢ / ١٥)؛ ٩. العبقریة (مولوی، ١ / ١٥٠)؛ ١٠. عمدة الاعتماد فی كیفیة الاجتهاد، ضمن همان مجموعه (آقا بزرگ، همان، ١٥ / ٣٣٤-٣٣٥)؛ ١١. غوث العالم فی حدوث العالم، ضمن همان مجموعه (همان، ١٦ / ٧٢)؛ ١٢. فائق المقال فی الحدیث و الرجال، كه نسخه‌ای از آن در موزۀ بریتانیا موجود است (نیز نك‌ : همان، ١٦ / ٩١)؛ ١٣. الفلكیة، در هیأت و نجوم، ضمن همان مجموعه (همان، ١٦ / ٣١٤-٣١٥)؛ ١٤. كلیات الطب، ضمن همان مجموعه (همان، ١٨ / ١٣٠)؛ ١٥. مصباح الصلاح و مفتاح النجاح (مركزی، ٨ / ٤٠٤)؛ ١٦. المعانی، در تفسیر (ملی، ١٠ / ١١٠-١١١)؛ ١٧. المقنعة الانیسة و المغنی النفیسة، در علم حدیث (ملك، ٦ / ٤٩٥)؛ ١٨. الاولیاء فی تنزیه الانبیاء (شیروانی، ٤ / ١٤٩٩).

مآخذ

آقا بزرگ، الذریعة؛
همو، مصفی المقال، تهران، ١٣٣٧ ش؛
احمد بن عبدالرضا، فائق المقال، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ١٤٠٣ ق؛
حسنی، عبدالحی، نزهة الخواطر، حیدرآباد دكن، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٦ م؛
شورا، خطی، شیروانی، محمد، فهرست نسخه‌های خطی كتابخانۀ وزیری یزد، تهران، ١٣٥٥ ش؛
فاضل قاینی، علی، معجم مؤلفی الشیعة، تهران، ١٤٠٥ ق؛
كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٣٧٦ ق؛
كشمیری، محمد علی، نجوم السماء، قم، ١٣٩٤ ق؛
مركزی، خطی؛
ملك، خطی؛
ملی، خطی؛
مولوی عبدالحمید، مفتاح الكنوز الخفیه، پتنه، ١٩١٨ م؛
نیز:

GAL;
GAL, S.

محمد آصف فكرت