آلِ ابی‌جامع، خاندانی از عالمان دینی شیعه در عراق و لبنان و ایران در سدۀ ١٠ و ١١ق / ١٦ و ١٧م. علت اشتهار این خاندان به این نام را چنین یاد کرده‌اند که احمد شهاب‌الدین، نیای بزرگ ایشان مسجد جامعی در جبل عامل بنیاد نهاده یا فرزندی به نام جامع داشته است. مؤسس آل ابی‌جامع احمدِ جَبَلْ عاملی لبنانی است و چنانکه گفته شده است نسبت وی به حارث هَمْدانی، صحابی مشهور امام علی(ع) می‌رسد و لذا این خاندان به حارثی همدانی نیز شهرت یافته است. آل ابی‌جامع را از نسل شیخ عبدالصمد برادر شیخ بهایی دانسته و گفته‌اند افراد این خاندان برای دانش‌اندوزی به نجف مهاجرت کرده‌اند. نخستین کس از این خاندان که به نجف آمده علی بن احمد است. کسانی از آل ابی‌جامع که نام آنان در کتابهای فقهی و ادبی و روایی آمده است، عبارتند: احمد بن محمد، حسین یا حسن بن احمد، علی بن احمد، عبداللطیف بن علی، رضی‌الدین بن علی، فخرالدین بن علی، حسن بن علی، علی بن رضی‌الدین، محیی‌الدین بن عبداللطیف، علی بن محیی‌الدین، حسین بن محیی‌الدین، محیی‌الدین بن حسین، حسن بن حسین، علی بن حسین، جعفربن علی، یوسف بن جعفر، محمد بن یوسف، جعفر بن محمد، شریف بن محمد، حسین بن محمد، موسیٰ بن شریف، حسن بن موسیٰ، قاسم بن حسن، شریف بن موسی، حسین بن شریف، حسین بن علی، احمدبن حسین، محمدبن احمد، قاسم بن محمد، عبدالحسین بن قاسم، علی بن قاسم، محمد بن قاسم، صالح بن علی و جواد بن علی. افراد شناخته‌شدۀ این خاندان عبارتند:
١. احمد بن محمد، شهاب‌الدین یا جمال‌الدین معروف به ابن ابی جامع (د ٩٢٨ق / ١٥٢٢م)، مفسر، محدث و مؤسس آل ابی‌جامع و از عالمان بزرگ شیعی. وی از شیخ احمد بن بیضائی و محقق کَرَکی اجازۀ روایت داشته است. محقق کرکی که در ٩٢٨ق / ١٥٢٢م اجازۀ خود را صادر کرده، طی آن سلسلۀ مشایخ روایی خود را از طریق مُطَهَّر حِلّی، طوسی، مفید، کُلَینی و صدوق تا امام علی بن موسی‌الرضا(ع) برشمرده و آنگاه با تأیید صلاحیت احمد، وی را مجاز به نقل حدیث دانسته است. از احمد تفسیری به نام الوجیز ‌فی تفسیرالکتاب العزیز، بازمانده که به ایجاز نوشته شده است. به گفتۀ آقابزرگ نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ خوانساری (در دو جلد)، نسخۀ دیگر در کتابخانۀ شیخ‌علی کاشف‌الغطاء، دیگری در کتابخانۀ شیخ محمدامین در کاظمین (به خط محمد بن نصار، کتابت ١١١٨ق / ١٧٠٦م)، دیگری در کتابخانۀ شیخ عبدالله مامقانی (کتابت ١١٢٠ق / ١٧٠٨م)، دیگری در میان کتابهای سیدصافی (به خط ابراهیم بن احمد بن علوان بن بشاره کعبی جلالی قپانی) که از روی نسخه‌های اصلی به خط مؤلف در ١١٢٥ق / ١٧١٣م استنساخ شده و نسخه‌ای در کتابخانۀ قاسم محیی‌الدین (به خط حسین بن باقی بن مظفر جزایری صیمری، کتابت ١٢٠٧ق / ١٧٩٣م) موجود است؛
٢. علی‌ بن احمد، نورالدین (د ١٠٠٥ق / ١٥٩٧م). او ساکن نجف بود، ولی پس از درگذشت استادش، شهید ثانی (مقـ ٩٦٦ق / ١٥٥٩م) با خانوادۀ خود به حایر آمد و در آنجا اقامت گزید. برخی نزد پادشاه عثمانی از وی سعایت کردند و شاه نیز فرمان داد که او به استانبول برود، اما او به ایران گریخت و نخست به دَوْرَق رفت و آنگاه به هویزه١ (حویزه) کوچید و تا هنگام مرگ در آنجا اقامت داشت. پس از درگذشت او فرزندانش به شوشتر منتقل شدند. از تألیفات او یکی شرح قواعد حلی در فقه است که نیمه‌تمام است و دیگری تحقیق در صلاة جمعه است.
٣. عبداللطیف بن علی، محیی‌الدین، فقیه، محقق، محدّث و از عالمان بنام امامی. تاریخ تولد و مرگ او روشن نیست، وی در هویزه می‌زیسته و پس از مرگ پدر به خَلَف‌آباد هجرت کرده است. او نزد شیخ‌بهایی (د ١٠٣١ق / ١٦٢٢م) و صاحب معالم زین‌الدین (د ١٠١١ق / ١٦٠٢م) و شیخ حسن فرزند شهید ثانی و سیدمحمدبن ابی‌الحسن عاملی درس خوانده و از آنان اجازۀ روایت داشته است. عبداللطیف از اساتید سیدعلیخان حویزی است. او دارای آثاری بدن قرار است: ١. جامع‌الاخبار ‌فی ایضاح الاستبصار؛ ٢. کتاب‌الرجال؛ ٣. الحاشیة علیٰ معالم الاصول؛ ٤. کتاب المنطق.
٤. رضی‌الدین بن علی (د ١٠٤٨ق / ١٦٣٨م)، فقیه، محدث و از عالمان نامی شیعی که در شوشتر اقامت داشته و در ١٠٢٥ق / ١٦١٦م به مشهد سفر کرده است. وی معاصر شاه‌عباس اول (د ١٠٣٨ق / ١٦٢٩م) و از نزدیکان او به شمار می‌آمده است. رضی‌الدین مدتی منصب قاضی‌القضاتی شوشتر، دزفول، خرم‌آباد، بهبهان، دهدشت، کهگیلویه و اطراف آن، همدان و پیرامون آن و نیز مسئولیت نظارت بر اوقاف را عهده‌دار بوده است. او در این دوره، چند سالی در شهر همدان ساکن بوده و پس از آن از مناصب خود کناره گرفته و به نجف مهاجرت کرده و در همان شهر درگذشته است.
٥. فخرالدین بن علی، عالم و محدث. در احوال او همین اندازه گفته‌اند که پس از درگذشت پدر از هویزه به شیراز آمده و در همان شهر اقامت گزیده است. وی از شهید ثانی و فرزندش شیخ حسن اجازۀ روایت داشته است.
٦. حسن بن علی، عالم، فقیه، محدث. او به هندوستان رفته و در حیدرآباد ساکن شده و در نزد محمد بن خاتون عاملی ساکن هند درس خوانده و در همین شهر در اواخر سدۀ ١١ق / ١٧م درگذشته است. وی از پدرش اجازۀ روایت داشته است.
٧. علی بن رضی‌الدین، فقیه، شاعر و محقق. او معاصر شیخ حر عاملی (صاحب وسائل‌الشیعة) و ساکن خلف‌آباد بوده است (امین، ٨ / ١٨٦). او را رساله‌ای در تکملۀ امل‌الآمل بوده است.
٨. محیی‌الدین بن عبداللطیف، فقیه، محدث و از عالمان سدۀ ١١ق / ١٧م. از زندگی او اطلاعی در دست نیست. بازماندگان وی در نجف به آل محیی‌الدین شهرت یافته‌اند.
٩. علی بن محیی‌الدین، از عالمان و فقیهان. چیزی از زندگی وی روشن نیست. کتاب الارث از تألیفات اوست.
١٠. حسین بن محیی‌الدین، فقیه، محدث، شاعر و ادیب. از پدرش اجازۀ روایت داشته است. تألیفات او عبارتند: ١. شرح قواعدالعلامة؛ ٢. کتاب فی‌الفقه؛ ٣. کتاب فی‌الطب؛ ٤. دیوان شعر.
١١. حسن بن حسین (د ١١١٣ق / ١٧٠١م)، فقیه و عالم علوم دینی. وی با علوم دیگرِ زمان خود نیز آشنا بوده است.
١٢. علی بن حسین، فقیه و محدث. او ساکن خلف‌آباد بوده و از سید نعمت‌الله جزایری اجازۀ روایت داشته است. تألیفات وی اینهاست: ١. توقیف‌المسائل، تألیف در ١١٢٤ق / ١٧١٢م؛ ٢. الاربعون حدیثاً. آقابزرگ گوید نسخه‌ای از این کتاب را در کتابخانۀ آستان قدس رضوی به خط ابراهیم بن شکرالله، تاریخ فراغت از تألیف روز جمعه اول جمادی‌الثانی ١١٢٩ق / ٢ مۀ ١٧١٧م دیده است. ٣. الافادة السنیة فی مهم الصلاة الیومیة، تاریخ فراغت از تألیف ١٢ شعبان ١١٠٦ق / ١٨ مارس ١٦٩٥م. آقابزرگ می‌گوید که نسخه‌ای از آن را در کتابخانۀ سیدجعفر بن سیدباقر آل بحرالعلوم دیده است. ٤. وسیلةالوصول، منظومه‌ای در علم اصول؛ ٥. رسالة فی اجزاء‌القضیة؛ ٦. ارشاد ‌المتعلم الی الطریق.
١٣. جعفر بن محمد (د ١٢٤٧ق / ١٨٣١م)، وی از بزرگان آل ابی‌جامع و آل محیی‌الدین و از عالمان بنام این خاندان شمرده می‌شود و قبل از برادر خود شریف درگذشته است.
١٤. شریف بن محمد (شریف کبیر)، احتمالاً پس از ١٢٦١ق / ١٨٤٥م درگذشته است. وی در روزگار خود از رجال علم و ادب شمرده شده است. کتاب الشرائف الجامعیة فی اسرارالفقه الامامیة اثر اوست.
١٥. عبدالحسین بن قاسم (د ١٢٧١ق / ١٨٥٥م)، عالم، شاعر و ادیب. در علم و ادب و احاطه بر انواع شعر شهره بوده است. استعداد سرشار و ذهن خلاق وی سبب شده بود که در دانش و عرصه‌های مختلف ادب و بدیهه‌گویی در شعر توانا گردد. دارای منظومه‌ای در علم نحو است که شیخ محمد سماوی آن را گرد آورده است. وی در نجف وفات یافته است.
١٦. موسی بن شریف (د ١٢٨١ق / ١٨٦٤م)، شاعر و محقق، ساکن نجف. او دارای دیوان شعری با عنوان تخمیس المقصورة‌الدَرَیّة است که در مدح امام علی(ع) و امام حسن(ع) و امام حسین(ع) است. آقابزرگ می‌گوید که نسخه‌ای از آن را در کتابخانۀ شیخ قاسم آل محیی‌الدین به خط شاعر دیده است. دیوان شعر دیگری دارد که به گفتۀ آقابزرگ تاریخ سرودن آن ١٢٥٤ق / ١٨٣٨م است.
١٧. صالح بن علی ‌(د ١٢٩٨ق / ١٨٨١م)، ادیب و شاعر. وی در نزد شیخ محمد طه در نجف درس خوانده است. شهرت او در شعر است و اشعار وی از استحکام و بلاغت خاصی برخوردار است.
١٨. جواد بن علی ‌(د ١٣٢٢ق / ١٩٠٤م)، فقیه، محدث و شاعر. وی ساکن نجف بود و در حوزۀ علمی این شهر نزد اساتیدی چون شیخ محمدحسین کاظمی، سیدعلی بن سیدرضا آل بحرالعلوم نجفی و سیدمحمدتقی طباطبایی درس خوانده و به سطوح بالای علمی نایل آمده و پس از آن، خود حوزۀ درس فقهی تشکیل داده است. وی از محمدحسن نجفی (صاحب جواهر)، شیخ محسن بن خنفر، شیخ مهدی، شیخ جعفر و سیدعلی طباطبایی اجازۀ روایت داشته است. او را آثاری بدین شرح است: ١. ارجوزة فی اوقات الاستخارة؛ ٢. ارجوزة فی صورالشّکّ؛ ٣. رسالة فیمن تیقن فی الطهارة و شک فی‌الحدث؛ ٤. رسالة فی تراجم آل ابی‌جامع؛ ٥. حجیة الأستصحاب.
١٩. شریف بن موسیٰ (شریف صغیر)، فقیه و ادیب که در عصر خود بزرگ خاندان آل محیی‌الدین شمرده شده است.
٢٠. قاسم بن حسن (١٣١٤-١٣٧٤ق / ١٨٩٦-١٩٥٥م)، فقیه، اصولی، ادیب، شاعر، نحوی و منطقی. او در نجف زاده شد و در حوزۀ علمی این شهر پرورش یافت و دانشهای متداول زمانش را فرا گرفت. آثار او عبارتند: ١. بدایةالمهتدی و هدایةالمبتدی، در نحو؛ ٢. حاشیة علیٰ طهارةالریاض؛ ٣. حاشیة علیٰ کفایةالاصول؛ ٤. امانی الخلیل فی عروض الخلیل؛ ٥. حاشیة فی المنطق؛ ٦. دیوان شعر.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة، ١ / ٣٣، ٤٢٢، ٤٤٦، ٥١٨، ٢ / ٢٥٤-٢٥٥، ٤ / ١٣، ٥٠١، ٦ / ٢٧١، ٩ / ١١٢١، ١١ / ٣٢، ٢٣ / ٥٢، ١٤١، ٢٥ / ٤٤-٤٥، ٩٠، ١٠٢؛
افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض العلماء، قم، ١٤٠١ق، ١ / ١٤١، ٣ / ٢٥٥، ٣٤٩؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف، ١٤٠٣ق، ٣ / ٧٨-٧٩، ٤ / ١٨٧، ٢٧٧- ٢٧٨، ٥ / ١٦٠، ٣١٠، ٤٩٠، ٨ / ٤٤-٤٥، ١٨٧، ٩ / ٣٧٠-٣٧١، ١٠ / ١٨٦-١٩٠؛
بروکلمان (آلمانی)، ذیل ٢ / ٨٠٥؛
حرزالدین، محمد، معارف‌الرجال، قم، ١٤٠٥ق، ١ / ١٩١، ٣٨٢؛
حر عاملی، محمد بن ‌حسن، امل ‌الآمل، به کوشش احمد حسینی، بغداد، مکتبةالاندلس، ١٣٨٥ق، ١ / ٣٠-٣١، ٦٧، ٨٠، ١٨٥؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، اسماعیلیان، ١٣٩١ق، ٤ / ٢٢٥-٢٢٧؛
خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ١٤٠٣ق، ٢ / ٢٥، ١٠ / ٧٢، ١٨ / ٩٣؛
قمی، عباس، فوائد‌الرضویة، تهران، ١٣٢٧ش، ١٦٠، ٢٤٣؛
همو، الکنیٰ والالقاب، تهران، ١٣٩٧ق، ١ / ١٩١؛
کحاله، عمررضا، معجم‌المؤلفین، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ١٣٧٦ق، ٢ / ٨٨، ٧ / ٩٧، ١٣ / ٤٠، مامقانی، محمدحسن، تنقیح المقال، نجف، ١٣٤٩-١٣٥١ق، ١ / ٣٤٣، ٢ / ١٦٠.

بخش معارف