اَبودَرْداء، عُوَیمر بن زبد بن قیس بن عائش‌ـة بن امیة بن مالك خزرجی انصاری (د ٣٢ ق / ٦٥٢ م)، از اصحاب پیامبر (ص) و از گردآورندگان قرآن. در ضبط نام پدر و سلسلۀ نسب او اختلافاتی وجود دارد، چنانكه نام پدرش را ثعلبه، عامر و و مالك نیز نوشته‌اند (نك‌ : ابن هشام، ٢ / ١٥٢؛ ابن قتیبه، ٢٦٨؛ ابن عبدالبر، ٣ / ١٢٢٧) و همچنین برخی «عویمر» را لقب ابودرداء و نام او را عامر دانسته‌اند (ابن ابی حام، ٣(٢)٢٦؛ حاكم، ٣ / ٣٣٦).
ابودرداء پیش از بعثت پیامبر (ص) به تجارت اشتغال داشت و آخرین كس از خاندان خود بود كه اسلام آورد. او را در خانه بتی بود كه به دست عبدالله بن رواحه، ‌دوست صمیمیش در جاهلیت و اسلام، درهم شكسته شد و از آن پس بود كه همراه با ابن رواحه به حضور رسول خدا (ص) رسید و مسلمان شد (ابن ‌سعد، ٧ / ٣٩١). پیغمبر (ص) میان او و سلمان فراسی ــ احتمالاً پیش از جنگ بدر ــ مؤاخات و برادر خواندگی برقرار ساخت (نك‌ : ابن هشام، همانجا؛ ابن حبیب، ٧٥)، اما به نقل سیوطی، وی در روز بدر اسلام آورد و در جنگ احد شركت داشت (١ / ٢٤٤؛ در مورد تردید موجود در حضور او در جنگ احد، نك‌ : واقدی، ١ / ٢٥٣؛ ابن عبدالبر، ٣ / ١٢٢- ١٢٢٨).
ابودرداء یكی از معدود كسانی بود كه در گردآوری قرآن شركت داشتند (بخاری، ٤(١) / ٧٦). وی به فرمان عمر، ‌برای تعلیم قرآن، به شام رفت و در مشق اقامت كرد (ابن عساكر، ١٣ / ٧٣١)، چنانكه در حلقۀ قرائت او بیش از ٠٠٠‘١ تن شركت می‌كردند (ذهبی، ٢ / ٣٤٦). او در سفری از شام به مدینه، مصحف شامیان را با مصاحف مدینه مقابله نمود (ابن‌ابی‌داود، ١٥٥؛ برای نقش ابودرداء در قرائت اهل شام، نك‌ : ه‌ د، ابن عامر). ابودرداء همچنین احادیث فراوانی از پیامبر (ص) روایت كرده است (ابن‌سعد، ٧ / ٣٩٢؛ ذهبی، ٢ / ٣٣٧) و مجموعۀ قابل توجهی از این احادیث را می‌توان در مسند احمد (٦ / ٤٤٠-٤٥٢) دید (بـرای روایت‌ كنندگـان از وی، نك‌ : ابن‌ عساكر، ١٣ / ٧٣٠-٧٣١).
ابودرداء در قدیم‌ترین منابع به عنوان حكیمی عابد شناخت می‌شده (مثلاً نك‌ : ابن سعد، همانجا؛ بخاری، ٤(١) / ٧٧) و ابونعیم، ضمن وصف او به عارف متفكر و حكیم عابد، پاره‌ای از سخنان حكمت‌آمیز او را نقل كرده است (١ / ٢٠٨-٢٢٧). مواعظ ابودرداء در بسیاری از آثار اخلاقی مورد توجه قرار گرفته است (مثلاً نك‌ : ابوعلی مسكویه، ١٢٦، ١٧٦؛ ماوردی، ١٠٢، جم‌ ). در جریان فتوح شام ابودرداء با سپاه اسلام به آن دیار رفت و سرپرست یكی از دو قرارگاه مسلمانان در آن ناحیه بود (بسوی، ٣ / ٢٩٨). وی همچنین در جنگ یرموك (١٣ ق) قضای سپاه اسلام را عهده‌دار بود (طبری، ‌٣ / ٣٩٧). دربارۀ تصدی قضای شام گفته شده است كه عمر شخصاً قضای دمش را به او محول كرد و قاضی در غیاب امیر و والی، جانشین او به شمار می‌رفت‌ (ابن‌عبدالبر، ٣ / ١٢٣٠) یا اینكه به فرمان عمر، ‌معاویه او را قاضی دمشق كرد (ابن حجر، ٨ / ١٧٦). بنا به قولی دیگر او در زمان خلافت عثمان قاضی دمشق شد (ابن عبدالبر، ٤ / ١٦٤٦-١٦٤٧)، ولی چنین به نظر می‌رسد كه در زمان خلافت عثمان در منصب قضا ابقا شده باشد. گفته‌اند كه ابودرداء در ٢٧ ق در فتح جزیرۀ قبـرس شـركت داشته است (نك‌ : بلاذری، ١٥٤؛ طبری، ٤ / ٢٥٨). در مورد دوران خلافت حضرت علی (ع) نصر بن مزاحم آورده است كه وی در جنگ صفین پس از اعتراض بر معاویه و گفت‌گو با حضرت علی (ع) همراه با ابوامامۀ باهلی (ه‌ م) از جنگ كناره‌گیری كرد (ص ١٩٠). ابن‌كثیر نیز نام او و ابوامامۀ باهلی را در شمار كسانی آورده كه مردم را به خونخواهی عثمان تشویق می‌كردند (٧ / ٢٢٨)، ولی این روایتها تنها با قول غیرمشهور در مورد تاریخ وفات ابودرداء (٣٨ یا ٣٩ ق، پس از واقعۀ صفین) سازگاری دارد (نك‌ : ابن‌ عبدالبر، ٣ / ١٢٢٩؛ ابن اثیر، ٤ / ١٦٠).
وی در دمشق درگذشت و مقبرۀ او در باب الصغیر تا مدتها زایرانی داشت (نك‌ : ابن‌حبان، ٥٠). باید یادآور شد كه در اطراف استانبول دو مزار منسوب به ابودرداء وجود دارد (نك‌ : ایشلی، ٣٣-٣٤, ١٠٢-١٠٥).

مآخذ

ابن ابی حاتم، عبدالرحمن، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٢ م؛
ابن ابی داوود، عبدالله بن سلیمان، المصاحف، قاهره، ١٣٥٥ ق؛
ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابة، قاهره، ١٢٨٦ ق؛
ابن‌حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، به كوشش فلایشهامر، قاهره، ١٣٧٩ ق / ١٩٥٩ م؛
ابن حبیب، محمد، المحبّر،‌ حیدرآباد دكن، ١٣٦١ ‌ق / ١٩٤٢ م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دكن، ١٣٢٦ ق؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بیروت، دارصادر؛
ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، مكتبة نهضة مصر؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تاریخ مدینیة دمشق، ‌عمان، دارالبشیر؛
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠ م؛
ابن كثیر، البدایة؛
ابن هشام، عبدالملك، السیرة النبویة، به كوشش مصطفی سقا، قاهره، ١٣٥٥ ق / ١٩٣٦ م؛
ابوعلی مسكویه، احمد بن محمد، الحكمة الخالدة، به كوشش عبدالرحمن بدوی. تهران، ١٣٥٨ ش؛
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیة الاولیاء، ‌بیروت، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ ق؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الكبیر، حیدرآباد دكن، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛
بسوی، یعقوب بن سفیان، ‌المعرفة و التاریخ، به كوشش اكرم ضیا عمری، بغداد، ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٦٥ م؛
حاكم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرك علی الصحیحین، حیدرآباد دكن، ١٣٢٤ ق؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
سیوطی، حسن، المحاضرة فی تاریخ مصر و القاهرة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
طبری، تاریخ؛
ماوردی، علی ابن محمد، ادب الدنیا و الدین، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، به كوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م؛
نیز:

İŞli, Necdet, Istanbul’ da sahabe Kabir ue makamalan, Ankara, Renkofset matbaacilik.

عبدالامیر سلیم