اِبْنِ فَهْدِ حِلّی، ابوالعباس جمال‌الدين احمد بن شمس‌الدين محمد بن فهد حلّی اسدی (٧٥٧-٨٤١ق / ١٣٥٦-١٤٣٧م)، فقيه امامی. زادگاه وی به درستی دانسته نيست، اما همين مقدار روشن است كه زمانی در حلّه اقامت داشته و در مدرسۀ زينيّه به تدريس مشغول بوده است. همچنين وی بخشی از عمر خود را در كربلا سپری كرده است (خوانساری، ١ / ٧١-٧٢). وی نزد شاگردان فخرالمحققين و شهيد اول به تحصيل فقه و حديث پرداخت (حرعاملی، ٢ / ٢١؛ خوانساری، ١ / ٧٢). آقابزرگ (١٣ / ١٠٨) بدون ذكر دليلی او را از شاگردان شهيد اول دانسته است، اما اين مقدار روشن است كه وی در ٨٢٤ق / ١٤٢١م در جزين از علی بن محمد بن مكی، فرزند شهيد اول، به دريافت اجازه نايل شده است (افندی، ١ / ٦٤). از استادان وی می‌توان، علی بن خازن حائری، علی بن يوسف بن عبدالجليل نيلی، ابن متوج بحرانی، مقداد بن عبدالله سيوری، جمال‌الدين ابن اعرج عميدی و علی بن عبدالحميد نسابۀ حسينی را نام برد (ابن‌فهد، ١ / ١٩٤؛ شوشتری، ١ / ٥٧٩؛ ابن ابی جمهور، ١ / ٨؛ خوانساری، همانجا) و مهم‌ترين شاگردان وی را علی بن هلال جزايری، ابن راشد قطيفی، عبدالسميع بن فياض اسدی، ابن عشرۀ كركی، مفلح بن حسن صيمری، محمد بن محمد بن حسن حولانی و سيد محمد بن فلاح مشعشعی بايد دانست (شوشتری، ١ / ٥٨٠؛ ابن ابی جمهور، همانجا؛ حرعاملی، ٢ / ٧٥؛ مجلسی، ١٠٥ / ٢٦-٢٧؛ افندی، ٣ / ١٢١؛ خوانساری، ١ / ٧٣، ٧ / ١٦٩). از آن رو كه ابن فهد به زهد و تقوی شهره بوده و آثاری نيز در اخلاق و عرفان نوشته، شوشتری (١ / ٥٧٩) وی را صوفی و مرتاض خوانده است. ابن فهد در ٨٤ سالگی درگذشت (بحرالعلوم، ٢ / ١١١) و بنا به گفتۀ خوانساری (١ / ٧٤) مدفن وی در كربلا در جنب خيمه‌گاه واقع شده است.

آثـار

الف ـ چاپی

١. التحصين فی صفات العارفين، تهران، ١٣١٤ق (در حاشيۀ مكارم الاخلاق) و نيز قم، ١٤٠٦ق (همراه مثير الأحزان)؛ ٢. عدة الداعی و نجاح الساعی، تهران، ١٢٧٤ق؛ ٣. الفصول فی دعوات اعقاب الفرائض، ١٣١٤ق (در حاشيۀ مكارم الاخلاق)؛ ٤. المقتصر من شرح المختصر، مشهد، ١٤١٠ق؛ ٥. المهذب البارع فی شرح المختصر النافع، كه جلد اول آن در ١٤٠٧ و جلد دوم آن در ١٤١١ق در قم به چاپ رسيده است. همچنين مجموعه‌ای از رساله‌های ابن فهد تحت عنوان الرسائل العشر در قم، ١٤٠٩ق چاپ شده است كه عبارتند از: ٦. جوابات المسائل البحرانية؛ ٧. جوابات المسائل الشاميّة الاولی؛ ٨. رسالة وجيزة فی واجبات الحج؛ ٩. غاية الايجاز لخائف الاعواز؛ ١٠. كفاية المحتاج الی مناسك الحاج؛ ١١. اللمعة الجلية فی معرفة النية؛ ١٢. المحرّر فی الفتوی؛ ١٣. مصباح المبتدی و هداية المقتدی؛ ١٤. الموجز الحاوی لتحرير الفتاوی؛ ١٥. نبذة الباغی فی مالابدَّ منه من آداب الداعی. اين كتاب مختصر عدة الداعی است.

ب ـ خطی

١٦. الادعية و الختوم (آقابزرگ، ١ / ٣٩٣)؛ ١٧. التواريخ الشرعية عن الائمة المهدية (همو، ٤ / ٤٧٥)؛ ١٨. الخلل فی الصلاة (همو، ٧ / ٢٤٧)؛ ١٩. جوابات المسائل الشامية الثانية (همو، ٥ / ٢٢٣)؛٢٠. تعيين ساعات الليل و تشخيصها بمنازل القمر (همو، ٤ / ٢٢٨)؛ ٢١. شرح الارشاد، كه ظاهراً قسمتی از آن در كتابخانۀ مركزی، به شمارۀ (٤)٢٦٢١ موجود است؛ ٢٢. فقه الصلاة (آقا بزرگ، ١٦ / ٢٩٣)؛ ٢٣. اللوامع (آستان قدس، ٢ / ١٣٠-١٣١، ٥ / ٤٨٧؛ شورا، ١٢ / ٢٦٦)؛ ٢٤. نيات العبادات و صيغ العقود و الایقاعات (مرعشی، شم‌ (٢)٤١٥٠)؛ ٢٥. الهداية (آقا بزرگ، ٢٥ / ١٦٤) و نيز چند كتاب ديگر از جمله استخراج الحوادث كه متضمن پيشگوييهايی براساس سخنان حضرت علی (ع) بوده، به وی منسوب است (آقا بزرگ، ٢ / ٢١، ٨ / ٦٨، ١٣ / ١٠٨، ٢٠ / ٣٩، ٢٤ / ٧٤).
شوشتری (٢ / ٣٩٥-٣٩٦) مدعی شده است كه نزد ابن فهد كتابی در زمينۀ علوم غريبه بوده كه در هنگام مرگ، آن را به فردی سپرده و از وی خواسته بود كه آن را در رود فرات اندازد. براساس همين روايت سيدمحمد بن فلاح مشعشعی كه در آغاز از شاگردان ابن فهد بوده است، آن كتاب را با حيله به چنگ آورد و با استفاده از مطالب آن، بر خوزستان استيلا يافت. آقا بزرگ اين كتاب را همان استخراج الحوادث دانسته كه به نظر درست نمی‌آيد.

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
آقابزرگ، الذريعة؛
ابن ابی جمهور، محمدبن علی، عوالی اللئالی العزيزية، به كوشش مجتبی عراقی، قم، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
ابن فهد حلی، احمدبن محمد، المهذب البارع فی شرح المختصر النافع، به كوشش مجتبی عراقی، قم، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
افندی، ميرزا عبدالله، رياض العلماء، به كوشش احمد حسينی، قم، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
بحرالعلوم، محمد مهدی، الرجال، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم و حسين بحرالعلوم، نجف، مكتبة العلمين؛
حرعاملی، محمدبن حسن، امل الأمل، به كوشش احمد حسينی، بغداد، ١٣٨٥ق / ١٩٦٥م؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٨٢ق / ١٩٦٢م؛
شورا، خطی؛
شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنين، تهران، ١٣٦٥ش؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٤م؛
مرعشی، خطی؛
مرکزی، خطی.

حسن انصاری