اِبْنِ قولويه، ابوالقاسم جعفر بن محمد بن جعفر قمی (د ٣٦٨ يا ٣٦٩ق / ٩٧٩ يا ٩٨٠م)، محدث و فقيه امامی. از جزئيات زندگی وی اطلاع چندانی در دست نيست؛ اما از آنجا كه سعد بن عبدالله اشعری (د ٢٩٩ يا ٣٠١ق)، از مشايخ قم، در شمار نخستين استادان او بوده، و به قراين ديگر می‌توان گفت كه وی در قم آغاز به تحصيل كرده است (نك‌ : نجاشی، ١ / ٣٠٥، قس: ١ / ٤٠٣-٤٠٤). ابن قولويه برای فراگيری حديث مسافرتهايی به نقاط مختلف داشته كه از آن ميان در اسناد روايات نام نقاطی چون ری، عسكر مُكرَم (در خوزستان) و مصر ياد شده است (ابن قولويه، ٥٢، ٢٥٣؛ نجاشی، ١ / ٣١٠). به گفتۀ راوندی (ص ٧٢) وی در ٣٣٧ق (سال بازگرداندن حجر الاسود به مكه توسط قرامطه) يا ٣٣٩ق (نك‌ : مسعودی، ٣٤٦)، به قصد رفتن به حج وارد بغداد شد، ولی ظاهراً بيماری او را از ادامۀ سفر بازداشت و ناچار در همانجا سكنی گزيد. احتمال می‌رود كه وی پيش‌تر نيز به عراق آمده باشد، زيرا شماری از استادان عراقی او پيش از اين تاريخ درگذشته بودند. ابن قولويه از مشايخ بسياری بهره برده كه از آن ميان می‌توان احمد بن ادريس قمی، علی ابن بابويۀ قمی، ابن وليد قمی، ابن عُقده، محمد بن يعقوب كُلينی، ابوعمرو كَشّی، عبدالعزيز بن يحيی جَلودی، ابن همام اسكافی و همچنين پدرش محمد و برادرش علی را نام برد (نك‌ : ابن قولويه، ١٠-١٢، ٢١، ٢٩، ٢٥٠؛ نجاشی، ٢ / ٥٩، ٣٨٧؛ ابن شهر آشوب، ٣٠؛ برای ديگر مشايخ وی، نك‌ : ابن قولويه، نجاشی، جم‌؛ ابن شاذان، ١٦٠؛ طوسی، الفهرست، ٣١). وی همچنين از طريق مكاتبه نائل به دريافت اجازه از ابن ابی عقيل عُمانی گشت (نجاشی، ١ / ١٥٤).
از راويان ابن قولويه اينان را می‌توان نام برد: ابن عبدون، ابن عياش جوهری، حسين بن عبيدالله غضائری، شيخ مفيد، محمد بن علی ابن بابويه، ابن شاذان قمی، ابن نوح سيرافی و سرانجام هارون بن موسی تَلّعُكبری كه ابن قولويه نيز از وی استفاده كرده است (نك‌ : ابن قولويه، ١٨٥، ٢٥٩-٢٦٠؛ ابن بابويه، ٣٣؛ غضائری، ٩٧؛ مفيد، امالی، ٩، جم‌؛ ابن شاذان، همانجا؛ نجاشی، ١ / ٣٠٥، ٤٠٣، ٢ / ٢٣٦؛ طوسی، رجال، ٤٥٨؛ همو، الفهرست، ٦٤؛ ذهبی، ٣٩٣-٣٩٤). در مورد وثاقت وی بايد گفت كه شيخ مفيد از او تعبير به صدوق كرده (نك‌ : نجاشی، ٢ / ٤٢٢) و نجاشی (١ / ٣٠٥) و طوسی ( الفهرست، ٤٢) وی را توثيق كرده‌اند. ابن قولويه در بغداد وفات يافت و در كاظمين مدفون گرديد (نک‌ : مجلسی، ١٠٤ / ١٩؛ قس: افندی،٦ / ٣٢، كه قبر وی را در قم می‌داند). از بازماندگان وی تنها پسرش ابواحمد عبدالعزيز را می‌شناسيم كه از راويان حديث بوده است (نک‌ : طوسی، امالی، ٢ / ٣٠٠).
ابن قولويه دارای تأليفاتی در حديث و فقه بوده كه مشهورترين آنها كامل الزيارات است و در ١٣٥٦ق در نجف به كوشش عبدالحسين امينی به چاپ رسيده است. اين كتاب كه يكی از مهم‌ترين منابع اماميه در زيارات است، به نوبۀ خود مورد استفادۀ شيخ مفيد در المزار (جم‌ ) و ديگران قرار گرفته است. در سده‌های اخير كامل الزيارات به عنوان يك منبع رجالی نيز مطرح شده و مورد استفادۀ برخی از رجال‌شناسان امامی قرار گرفته است (نك‌ : حر عاملی، ٢٠ / ٦٨؛ نوری، ٣ / ٥٢٢-٥٢٣؛ خویی، ١ / ٥٠، جم‌ ). از ديگر آثار ابن قولويه كه امروزه نشانی از آنها در دست نيست، می‌توان الاربعين، تاريخ الشهور و الحوادث فيها، الحج، الشهادات، الصداق، الصلاة، الفطرة، القضاء و ادب الحكام، قيام الليل و النوادر را نام برد (نجاشی، ١ / ٣٠٦؛ طوسی، الفهرست، ٤٢؛ ابن شهر آشوب، ٣٠). همچنين طوسی (همانجا) از كتابی با تعبير فهرست مارواه من الكتب و الاصول ياد می‌كند كه ظاهراً مورد استفادۀ خود وی در فهرست و نجاشی در رجال (جم‌ ‌) قرار گرفته است. وی اثری نيز با عنوان العدد فی شهر رمضان داشته كه در آن نظر خود را دربارۀ عدم نقصان ماه رمضان بيان كرده است (نك‌ : نجاشی، همانجا؛ ابن طاووس، ٥-٦). ابن داوود قمی (ه‌ م) رديه‌ای بر اين كتاب نوشته كه خود انگيزۀ نوشتن كتاب الرد علی ابن داود فی عدد شهر رمضان از جانب ابن قولويه بوده است (نك‌ : نجاشی، ١ / ٣٠٦، ٢ / ٣٠٥). گفتنی است كه گزيده‌ای از يكی از آثار ابن قولويه در مستطرفات السرائر ابن ادريس (صص ١٤١-١٤٧) برجای مانده است.

مآخذ

ابن ادريس، محمدبن احمد، مستطرفات السرائر، قم، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛
ابن بابويه، محمدبن علی، فضائل الاشهر الثلاثة، به كوشش غلامرضا عرفانيان، نجف، ١٣٩٦ق؛
ابن شاذان، محمدبن احمد، مائة منقبة، قم، ١٤٠٧ق؛
ابن شهر آشوب، محمدابن علی، معالم العلماء، به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٠ق / ١٩٦١م؛
ابن طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، تهران، ١٣٩٠ق؛
ابن قولويه، جعفربن محمد، كامل الزيارات، به كوشش عبدالحسين امينی، نجف، ١٣٥٦ق؛
افندی، عبدالله، رياض العلماء، به كوشش احمد حسينی، قم، ١٤٠١ق؛
حرعاملی، محمدبن حسن، وسائل الشيعة، به كوشش محمد رازی، تهران، ١٣٧٧-١٣٨٠ق؛
خويی، ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
ذهبی، محمدبن احمد، تاريخ الاسلام، سالهای ٣٥١-٣٨٠ق، به كوشش عمر عبدالسلام تدمری، بيروت، ١٤٠٩ق / ١٩٨٩م؛
راوندی، قطب الدين، الخرائج و الجرائح، بمبئی، ١٣٠١ق؛
طوسی، محمدبن حسن، امالی، بغداد، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤م؛
همو، رجال، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
همو، الفهرست، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، كتابخانۀ مرتضويه؛
غضائری، حسين بن عبیدالله، تكملة رسالة آل اعين، به كوشش محمد علی موحد ابطحی، اصفهان، ١٣٩٩ق؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
مسعودی، التنبيه و الاشراف، قاهره، ١٣٥٧ق / ١٩٣٨م؛
مفيد، محمدبن محمد، الامالی، به كوشش حسين استاد ولی و علی اكبر غفاری، قم، ١٤٠٣ق؛
همو، المزار، قم، ١٤٠٩ق؛
نجاشی، احمدبن علی، رجال، به كوشش محمد جواد نايينی، بيروت، ١٤٠٨ق؛
نوری، حسين، مستدرك الوسائل، تهران، ١٣١٨-١٣٢١ق .

حسن انصاری