اَسَدُاللّه‌ شوشْتَری‌ (تُسْتَری‌)، فرزنداسماعیل‌ (ح‌ ١١٨٦- ١٢٣٤ق‌/ ١٧٧٢-١٨١٩م‌)، از فقیهان‌ اصولی‌ و محقق‌ امامیه‌ و مؤلف‌ مقابس‌ الانوار. او را كاظمی‌، دزفولی‌ و انصاری‌ نیز خوانده‌اند (آقابزرگ‌، طبقات‌...، ١/ ١٢٢؛ خلیلی‌، ٢/ ٨٠). تاریخ‌ تقریبی‌ ولادت‌ وی‌ را آقابزرگ‌ از عبارتی‌ در اجازۀ مورخ‌ ١٢١١ق‌ از شیخ‌ جعفر كاشف‌ الغطا استنباط كرده‌ است‌ (همانجا)، در حالی‌ كه‌ حرزالدین‌ آن‌ را در ١١٨٥ق‌ نوشته‌ است‌ (١/ ٩٢).
اسدالله‌ شوشتری‌ مقدمات‌ علوم‌ را نزد پدر فرا گرفت‌ (آقابزرگ‌، همانجا)، آنگاه‌ در كربلا سكنی‌ گزید، ولی‌ به‌سبب‌ اختلاف‌نظر با استادش‌ وحید بهبهانی‌ (ه م‌) مجبور به‌ مهاجرت‌ به‌ كاظمین‌ شد و تا پایان‌ عمر در این‌ شهر به‌سر برد (خوانساری‌، ١/ ١٠٠). وی‌ پس‌ از دانش‌اندوزی‌ از محضر وحید، در سلك‌ شاگردان‌ شیخ‌ جعفر كاشف‌ الغطا درآمد و با دختر او ازدواج‌ كرد (همو، ١/ ٩٩؛ امین‌، ٣/ ٢٨٤). از دیگر مشایخ‌ و استادان‌ او محمد مهدی‌ بحرالعلوم‌، سید علی‌ صاحب‌ ریاض‌، میرزا مهدی‌ شهرستانی‌، شیخ‌ احمد احسایی‌ و میرزا ابوالقاسم‌ قمی‌ صاحب‌ قوانین‌ را می‌توان‌ نام‌ برد (همانجا؛ حرزالدین‌، ١/ ٩٣؛ قمی‌، هدیة...، ١٨٢).
اسدالله‌ شوشتری‌ از بزرگان‌ علمای‌ امامیه‌ در ادوار اخیر بود كه‌ تحقیقاتش‌ در میان‌ علما مشهور و متداول‌ است‌ (نک‌ : مدرس‌، ٣/ ٣٩٧؛ آقابزرگ‌، همان‌، ١/ ١٢٣). پس‌ از فوت‌ شیخ‌ جعفر كاشف‌الغطا مرجعیت‌ به‌ وی‌ منتقل‌ شد و بسیاری‌ از مردم‌ در امر تقلید به‌ او روی‌ آوردند (همانجا، فاضل‌ قایینی‌ ، ١٧٢). شیخ‌ انصاری‌ در پایان‌ مبحث‌ «اجماع‌» از كتاب‌ فرائد (ص‌ ٩٧- ٩٨)، پیش‌ از نقل‌ كلامش‌ از كشف‌ القناع‌، او را ستوده‌، و شیخ‌احمد احسایی‌ تألیفات‌ او را با تعبیر «كل‌ الصید فی‌ جوف‌ الفرا» وصف‌ كرده‌ است‌ (نک‌ : امین‌، همانجا).
او را آراء و نظریاتی‌ است‌ كه‌ مورد قبول‌ بسیاری‌ از علمای‌ معاصر و پس‌ از وی‌ قرار گرفته‌ است‌؛ از آن‌ جمله‌ به‌ «عدم‌ حُجیت‌ اجماع‌ منقول‌ به‌ خبر واحد» می‌توان‌ اشاره‌ كرد كه‌ فقهای‌ امامیه‌ تا روزگار اسدالله‌ آن‌ را در حكم‌ كلی‌ خبر واحد قرار می‌دادند و او در كتاب‌ كشف‌ القناع‌، بر خطا بودن‌ این‌ نظر استدلال‌ كرده‌ است‌. در نتیجۀ كوششهای‌ او بود كه‌ از آن‌ پس‌ فقیهان‌، اجماع‌ منقول‌ به‌ خبر واحد را حجت‌ نشناختند (نک‌ : همو، ٣/ ٢٨٣؛ آقابزرگ‌، همان‌، ١/ ١٢٣).
او شاگردان‌ متعددی‌ تربیت‌ كرده‌ است‌ كه‌ بسیاری‌ از آنان‌ به‌ درجۀ اجتهاد رسیده‌اند و از آن‌ جمله‌ سیدعبدالله‌ شُبَّر، موسی‌ و علی‌ فرزندان‌ شیخ‌ جعفر كاشف‌ الغطا و اسماعیل‌ فرزند خود وی‌ شایستۀ ذكرند (امین‌، ٣/ ٢٨٤؛ آقابزرگ‌، همانجا؛ مدرس‌، ٣/ ٣٩٧- ٣٩٨؛ حرزالدین‌، همانجا). او را ٦ پسر به‌ نامهای‌ مهدی‌، اسماعیل‌، باقر، تقی‌، حسن‌ و كاظم‌ بوده‌ است‌ (قمی‌، الفوائد...، ٤٢؛ حرزالدین‌، ١/ ٩٤) و تبار او از خاندانهای‌ سرشناس‌ كاظمین‌ و نجف‌ به‌ شمار می‌روند (خلیلی‌، همانجا).
وی‌ عمری‌ كوتاه‌ داشت‌. دربارۀ سال‌ وفات‌ او آراء مختلفی‌ نقل‌ شده‌ است‌. برخی‌ وفات‌ او را در ١٢٢٠ق‌ ذكر كرده‌اند (نک‌ : خوانساری‌، ١/ ١٠٠؛ قمی‌، هدیة، همانجا؛ امین‌، ٣/ ٢٨٣)، ولی‌ از آنجا كه‌ او در ١٢٢٧ق‌ در قید حیات‌ بوده‌، و در كاظمین‌ به‌ تدریس‌ اشتغال‌ داشته‌ است‌ (نک‌ : صدر، ٢٨٣-٢٨٤)، قول‌ آنان‌ كه‌ درگذشت‌ او را ١٢٣٤ق‌ نوشته‌اند، قابل‌ پذیرش‌ خواهد بود (نک‌ : امین‌، همانجا).

آثار چاپی‌

١. الوسائل‌ فی‌ الفقه‌، كه‌ به‌ گفتۀ امین‌ (٣/ ٢٨٤- ٢٨٥) در یك‌ مجلد به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌؛ ٢. كشف‌ القناع‌ عن‌ وجوه‌ حُجیۀ الاجماع‌، كه‌ تاریخ‌ تألیف‌ آن‌ را به‌ اختلاف‌ حدود سال‌ ١٢١٦ق‌ و ١٢٢٢ق‌ دانسته‌اند (كنتوری‌، ٤٦٨؛ ابن‌ یوسف‌، ١/ ٦٠٨). این‌ كتاب‌ یك‌باردر ١٣١١ق‌ و بار دیگر در ١٣١٧ق‌ در تهران‌ به‌ چاپ‌ سنگی‌ رسیده‌ است‌. ٣. مقابس‌الانوار و نفائس‌الابرار فی‌احكام‌ النبی‌المختار و عترته‌الاطهار، كه‌ معروف‌ترین‌ اثر او، و در فقه‌ استدلالی‌ است‌. این‌ اثر شامل‌ كتابهای‌ طهارت‌، مكاسب‌، عقود و نكاح‌ است‌ و در مقدمه‌، پس‌ از اشاره‌ به‌ مشایخ‌ اجازه‌، علامات‌ و رموز و مصطلحات‌ خاص‌ مؤلف‌ آمده‌، و سپس‌ به‌ شرح‌ حال‌ جمعی‌ از فقهای‌ امامیه‌ از عهد كلینی‌ تا عصر مؤلف‌ پرداخته‌ شده‌ است‌. این‌ كتاب‌ بارها، از جمله‌ در ١٣٢٢ق‌ در تبریز و در دو مجلد به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.

آثار خطی‌

١. تحفة الراغب‌ فی‌ ترجمۀ بغیۀ الطالب‌، كه‌ ترجمۀ فارسی‌ بغیة الطالب‌ شیخ‌ جعفر كاشف‌ الغطاست‌ و نسخه‌هایی‌ از آن‌ در كتابخانۀ آستان‌ قدس‌ رضوی‌ موجود است‌ (نک‌ : آستان‌...، ١١٢؛ آقابزرگ‌، طبقات‌، ١/ ١٢٣).
٢. اللؤلؤ المسجور فی‌ معنی‌ الطهور، كه‌ مؤلف‌ آن‌ را در ١٢١٦ق‌ در رد بر قول‌ حنفیان‌ نگاشته‌، و به‌ سخنان‌ فقها و لغویان‌ عامه‌ و خاصه‌ استشهاد نموده‌ است‌. از این‌ رساله‌ دو نسخه‌ در كتابخانۀ مدرسۀ عالی‌ شهید مطهری‌ (سپهسالار سابق‌) موجود است‌ كه‌ یكی‌ از آنها به‌ خط نسخ‌ است‌ و از قراین‌ برمی‌آید كه‌ به‌ خط مؤلف‌، و ظاهراً تحریر اول‌ آن‌ است‌ (ابن‌یوسف‌، ١/ ٦٠٨ -٦٠٩؛ برای‌ دیگر نسخه‌ها، نک‌ : هدو، ١٥٩؛ شورا، ٤/ ٨٨ -٨٩؛ آستان‌، ٤٨٨). برخی‌ مآخذ نام‌ این‌ اثر را البحر المسجور فی‌ معنی‌ لفظ الطهور ضبط كرده‌اند (نک‌ : آقابزرگ‌، همانجا).
٣. مناهج‌ الاعمال‌ فی‌ الاصول‌، در جواز عمل‌ به‌ ظن‌ّ (همانجا؛ حرزالدین‌، ١/ ٩٣). امین‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ را در كتابخانۀ عبدالحسین‌ طهرانی‌ در كربلا معرفی‌ كرده‌ است‌ (٣/ ٢٨٤).
٤. منهج‌ التحقیق‌ فی‌ حكمی‌ التوسعۀ و التضییق‌، كه‌ در مسألۀ مواسعه‌ و مضایقه‌ دربارۀ قضای‌ نمازهای‌ فوت‌ شده‌ است‌. نسخه‌ای‌ از آن‌ در كتابخانۀ آستان‌ قدس‌ رضوی‌ موجود است‌ (آستان‌، ٥٦٦؛ نیز نک‌ : آقابزرگ‌، همانجا).
٥. رسالۀ فی‌ اقرار الزوج‌ بطلاق‌ زوجته‌، كه‌ با عناوین‌ مبلغ‌ النظر و نتیجة الفكر و رسالة فی‌ قاعدة من‌ ملك‌ نیز آمده‌ است‌. مؤلف‌، این‌ اثر را به‌ دنبال‌ اختلاف‌ رأی‌ با استادش‌ كاشف‌ الغطا در موضوع‌ اقرار زوج‌ به‌ طلاق‌ زوجه‌ نگاشته‌، و مورد قبول‌ شیخ‌ جعفر واقع‌ شده‌ است‌ (نک‌ : همو، الذریعۀ، ١٧/ ١٢، ٤٧، ١٩/ ٥٦، ٥٧، طبقات‌، همانجا). آقابزرگ‌ تهرانی‌ از نسخه‌های‌ متعددی‌ از آن‌ در كتابخانه‌های‌ شخصی‌ گزارش‌ كرده‌ است‌ ( الذریعۀ، همانجاها). نسخه‌ای‌ نیز در كتابخانۀ مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌ موجود است‌ (مركزی‌، ٨/ ٤٢٤) كه‌ در ١٢١٢ق‌ از روی‌ نسخۀ مؤلف‌ استنساخ‌ شده‌ است‌. نسخه‌هایی‌ نیز در كتابخانۀ مدرسۀ خیرات‌ خان‌ مشهد (فاضل‌، ١٧٨١) و كتابخانۀ آستان‌ قدس‌ (آستان‌، ٤٩٢) موجود است‌.
همچنین‌ آقابزرگ‌ تهرانی‌ نسخه‌هایی‌ از حاشیۀ او بر بغیۀ الطالب‌ِ كاشف‌ الغطا، رسالۀ فی‌ تحقیق‌ الاحكام‌ الظاهریۀ و الواقعیۀ، رسالۀ فی‌ تكلیف‌ الكفار بالفروع‌، رسالۀ فی‌ دفع‌ الاعتراض‌ عن‌ العمل‌ بالاخبار المأثورۀ المخالفۀ لعموم‌ الكتاب‌ و السنّۀ... و رسالۀ فی‌ الظن‌ الطریقی‌ را نشان‌ داده‌ است‌ (نک‌ : طبقات‌، ١/ ١٢٣-١٢٤، الذریعۀ، ٣/ ١٣٤،جم‌ ). از دیگر آثار اوست‌: الاحراز و الادعیۀ، جوابات‌ مسائل‌ سئل‌ عنها، تعلیقه‌ بر الروضۀ البهیۀ، و مستطرفات‌ من‌ الكلام‌ متضمن‌ رد بر وحید بهبهانی‌ (خوانساری‌، ١/ ٩٩؛ آقابزرگ‌، طبقات‌، همانجا؛ حرزالدین‌، ١/ ٩٤).

مآخذ

آستان‌ قدس‌ ف‌، فهرست‌؛
آقابزرگ‌، الذریعۀ؛
همو، طبقات‌ اعلام‌ الشیعۀ، قرن‌ ١٣، مشهد، ١٣٠٤ق‌؛
ابن‌ یوسف‌ شیرازی‌، فهرست‌ كتابخانۀ مدرسۀ عالی‌ سپهسالار، تهران‌، ١٣١٣- ١٣١٥ش‌؛
امین‌، محسن‌، اعیان‌ الشیعۀ، به‌كوشش‌ حسن‌ امین‌، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌؛
انصاری‌، مرتضی‌، فرائد الاصول‌، به‌كوشش‌ عبدالله‌ نورانی‌، قم‌، ١٤٠٧ق‌؛
حرزالدین‌، محمد، معارف‌ الرجال‌، به‌كوشش‌ محمدحسین‌ حرزالدین‌، قم‌، ١٤٠٥ق‌؛
خلیلی‌، جعفر، موسوعۀ العتبات‌ المقدسۀ، قسم‌ الكاظمین‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌؛
خوانساری‌، محمدباقر، روضات‌ الجنات‌، تهران‌/ قم‌، ١٣٩٠ق‌؛
شورا، خطی‌؛
صدر، حسن‌، تكملۀ امل‌ الآمل‌، به‌كوشش‌ احمد حسینی‌، قم‌، ١٤٠٦ق‌؛
فاضل‌، محمود، «فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ مدرسۀ خیرات‌خان‌ مشهد»، همراه‌ فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ كتابخانه‌های‌ رشت‌ و همدان‌، به‌كوشش‌ محمد روشن‌ و دیگران‌، تهران‌، ١٣٥٣ش‌؛
فاضل‌ قایینی‌ نجفی‌، علی‌، علم‌ الاصول‌ تاریخاً و تطوراً، قم‌، ١٤٠٥ق‌؛
قمی‌، عباس‌، الفوائد الرضویۀ، تهران‌، ١٣٢٧ش‌؛
همو، هدیۀ الاحباب‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛
كنتوری‌، اعجاز حسین‌، كشف‌ الحجب‌ و الاستار، قم‌، ١٤٠٩ق‌؛
مدرس‌، محمدعلی‌، ریحانۀ الادب‌، تبریز، ١٣٤٦ش‌ ؛
مركزی‌، خطی‌؛
هدو، حمید مجید، مخطوطات‌ خزانۀ جامعۀ مدینۀ العلم‌ (كاظمین‌)، بغداد، ١٣٩٢ق‌/ ١٩٧٢م‌.

سعید نجفی‌اسداللهی‌