جَعْبَری، تاج الدین ابو الفضل صالح بن ثامر (تامر) بن حامد (د ١٦ ربیع الاول ٧٠٦ق / ٢٥ سپتامبر ١٣٠٦م)، قاضی سلفی شافعی، عالم به فرائض و صاحب منظومۀ جعبریه. وی پس از ٦٢٠ ق / ١٢٢٣م به دنیا آمد و به سبب انتساب به قلعۀ جعبر، واقع بر بالای رود فرات (نک‌ : یاقوت، ٢ / ٨٤)، بدین نام اشتهار یافته است. او سفرهایی به شهرهای مختلف همچون بعلبک (همو، ١ / ٦٧٣) داشت، سپس در دمشق سکنا گزید و تا آخر عمر در آنجا زیست و در دامنۀ کوه قاسیون مدفون گشت (اسنوی، ١ / ٣٨١؛ عینی، ٤ / ٤٣٧؛ قس: ابن تغری بردی، الدلیل ... ، ١ / ٣٥٠).
تاج الدین از ٦٥٧ ق / ١٢٥٩م در سرزمینهای مختلف همچون بعلبک و دمشق که در آن زمان تحت سلطۀ ممالیک بود، نایب قاضی یا قاضی بود. وی در جامع اموی نایب خطیب بود و خطبه ایراد می‌نمود (صفدی، ١٦ / ٢٥٢؛ ابن حبیب، ١ / ٢٧٥؛ ابن حجر، ٢ / ٣٥٥-٣٥٦؛ وادی آشی، ١٦٧). جعبری در ٦٩٣ ق، از سوی بدر الدین ابن جماعه (د ٧٣٣ق؛ ه‌ م) قاضی القضات شام، نیابت قضای دمشق و نیز نیابت خطابت آنجا را عهده‌دار گشت (ابن کثیر، ١٣ / ٣٣٦، ١٤ / ٤٣؛ نعیمی، ١ / ٤٢٣؛ انصاری، ٢ / ٢٧).
در منابع آمده است که جعبری در روز چهارشنبه، ٥ جمادی الاول ٦٩٤ در مسجد قدم (نک‌ : ابن شداد، ١ / ١٥٥، ١٥٦) به همراه مردم برای طلب باران دعا کرد و خطبه ایراد نمود (ابن کثیر، ١٣ / ٣٣٩؛ مقریزی، ٢ / ٢٦١؛ ابن حجر، ٢ / ٣٥٦). وی معید مدرسۀ ناصریه در جامع اموی بود (اسنوی، ١ / ٣٨١؛ بدر الدین عینی، ٤ / ٤٣٧؛ نعیمی، ١ / ٤٦٦)، و به ویژه در حوزۀ فقه تبحر داشت (اسنوی، ابن حجر، همانجاها).
تاج الدین از افرادی چون یوسف بن خلیل و برادر وی، ابراهیم، قاضی نجم الدین ابو محمد باذرایی، ابن تیمیه، عبد الحق مِنْبَجی، عبد الله بن خشوعی، ابو علی حسن بن محمد سکری، محمد بن ابی القاسم قزوینی و اصحاب یحیى ثقفی سماع کرده است (نک‌ : صفدی، همانجا؛ ذهبی، ٢٣ / ٣٣٣؛ ابن حجر، ٢ / ٣٥٥؛ ابن تغری بردی، المنهل ... ، ٦ / ٣٢٦). افزون بر روایت بسیاری کسان همچون برزالی از وی، کسی چون شاگرد او، امین الدین الوانی (الرانی؟) برای استاد مشیخه‌ای تخریج کرده است (صفدی، همانجا). همچنین، نام وی در آثار سرزمینهای غرب اسلام نیز در قالب مشیخه‌ها آمده که برنامج وادی آشی (همانجا) نمونه‌ای از آن است.
اثر پر اشتهار جعبری قصیده‌ای دربارۀ فرائض با عنوان نظم اللآلی فی الفرائض است. این منظومه به نامهای جعبریه (منسوب به خود او) یا نظم الفرائض نیز معروف است. این قصیده، همزیه و طولانی با ٤٨٨ بیت (نک‌ : حاجی خلیفه، ٢ / ١٣٣٧، ١٩٦٣)، اثری آموزشی است (فلرس، ١٢١) و در سده‌های پسین مورد استناد فراوان قرار گـرفته است (بـه عنوان نمونه، نک‌ : دردیر، ٤ / ٤٦٧؛ دمیاطی، ٣ / ٢٧٦). نسخه‌ای از این اثر در موزۀ بریتانیا موجود است که در ابتدای آن مقدمه‌ای کوتاه مشتمل بر ٤ بیت آمده، و کل اثر به ابوابی تقسیم شده است (ریو، شم‌ ٤٣٦). نسخه‌ای دیگر در کتابخانۀ گارت پرینستن موجود است که حواشی آن شامل ٨ برگ و در انتها با عنوان مسئله آمده است. این نسخه در زمان حیات مؤلف (٦٨٤ ق) استنساخ شده است (حتّی، شم‌ ١٨٧٥). نسخۀ دیگری نیز در کتابخانۀ بریل نگهداری می‌شود (هوتسما، شم‌ ٧٤٠).
بر نظم اللآلی جعبری شروح و تعلیقه‌های بسیاری تدوین شده، که از جملۀ آنها ست: شرح ابن المجدی شهاب‌الدین احمد ابن رجب (٧٦٧-٨٥٠ ق) که در ٨٤٤ ق تکمیل شده است (GAL, II / ٢١٠). نسخه‌هایی از این شرح در کتابخانه‌های برلین ( آلوارت، شم‌ ٤٧١١) و لایپزیگ به شمارۀ ٣٩٢ موجود است (نک‌ : فلرس، همانجا). شرح سبط ماردینی بدرالدین محمد (ز ٨٢٦ ق)، کـه نسخـه‌هایی از آن در کتـابخانه‌های گوتا ( پرچ، شم‌ ١١١٦)، کتابخانۀ دانشگاه کیمبریج ( براون، ذیل، شم‌ ١٣١٨)، موزۀ بریتانیا و نیز در کتابخانۀ دمشق موجود است (GAL, S, II / ٢٠٥). همچنین در منابع، به بسیاری شروح دیگر اشاره شده است (مثلاً نک‌ : ابن قاضی شهبه، ٢ / ٣٥٧؛ محبی، ٤ / ٤٦٦؛ بغدادی، ٢ / ٢١٢، ٣٢٢).

مآخذ

ابن تغری بردی، الدلیل الشافی، به کوشش فهیم محمد شلتوت، مکه، ١٤٠٣ق؛
همو، المنهل الصافی، به کوشش محمد امین، قاهره، ١٤١٠ق / ١٩٩٠م؛
ابن حبیب، حسن، تذکرة النبیه، به کوشش محمد امین و سعید عاشور، قاهره، ١٩٧٦م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، الدرر الکامنة، به کوشش محمد عبد المعید، حیدرآباد دکن، ١٣٩٣ق / ١٩٧٣م؛
ابن شداد، محمد، الاعلاق الخطیرة، به کوشش سامی دهان، دمشق، ١٣٧٥ق / ١٩٥٦م؛
ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیة، به کوشش حافظ عبد العلیم خان، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛
ابن کثیر، البدایة؛
اسنوی، عبدالرحیم، طبقات الشافعیة، به کوشش عبدالله جبوری، بغداد، ١٣٩٠ق / ١٩٧٠م؛
انصاری، موسى، نزهة الخاطر و بهجة الناظر، به کوشش عدنان محمد ابراهیم و عدنان درویش، دمشق، ١٩٩١م؛
بدرالدین عینی، عقد الجمان، به کوشش محمد امین، قاهره، ١٤١٢ق / ١٩٩٢م؛
بغدادی، هدیه؛
حاجی خلیفه، کشف؛
دردیر، احمد، الشرح الکبیر، قاهره، داراحیاء الکتب العربیه؛
دمیاطی، ابوبکر، اعانة الطالبین، بیروت، ١٤١٨ق؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش بشار عواد معروف و محیی هلال سرحان، بیروت، ١٤١٣ق / ١٩٩٣م؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کوشش وداد قاضی، بیروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
محبی دمشقی، محمد امین، خلاصة الاثر، بیروت، مکتبة خیاط؛
مقریزی، احمد، السلوک، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، ١٤١٨ق / ١٩٩٧م؛
نعیمی، عبدالقادر، الدارس فی تاریخ المدارس، به کوشش جعفر حسنی، دمشق، ١٩٨٨م؛
وادی آشی، محمد، برنامج، به کوشش محمد محفوظ، بیروت، ١٩٨٢م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Ahlwardt ;
Browne, S ;
GAL;
GAL, S;
Hitti, Ph. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection of the Arabic Manuscripts in the Princeton University Library, Princeton, ١٩٣٨;
Houtsma, M.Th., Catalogue d’une Collection de manuscrits arabes et turcs, Leiden, ١٨٨٦;
Pertsch ;
Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٩٨٤;
Vollers, K., Katalog der islamischen ... Handschriften ... zu Leipzig, Osnabrück, ١٩٧٥.

فریده بهشتی