اِبْنِ‌رومان، ابوروح یزید بن رومان اسدی قرشی (د ١٣٠ ق/ ٧٤٨ م)، از قاریان مدینه و راویان سیرۀ پیامبر(ص). وی از موالی آل زبیر بود (ابن هشام، قسم ٢، ٢١٤؛ ابن سعد، ٣١٠-٣١١؛ طبری، «المنتخب»، ٦٤٨). اگرچه غالب متقدمین چون ابن سعد (همانجا)، خلیفه ( الطبقات، ٢/ ٦٥٠)، ابن حبان ( الثقات، ٥/ ٥٤٥)، طبری (همانجا)، ترمذی، دانی و دیگران (مزی، ٢٠/ ٣٠٦؛ ذهبی، ١/ ٦٣) وفات او را در ١٣٠ ق گفته‌اند، ولی متأخرین ١٢٠ ق را ترجیح داده‌اند (نک‌ : ذهبی، همانجا؛ ابن‌جزری، ٢/ ٣٨١) و در برخی منابع ١٢٩ ق نیز ذكر شده است (همانجاها).
ابن رومان از فقهای مدینه نیز به شمار می‌رفته است، ولی چیزی از فقه او دانسته نیست و دانش او در قرائت بر فقهش غالب بوده است (نک‌ : ابن‌مجاهد، ٦١). او قرائت را به طریق عرض از عبدالله بن عیاش بن ابی ربیعة فرا گرفت (همانجا). اینكه او چنانكه در برخی منابع آمده از ابن عباس، ابوهریره، ابواُمامه و دیگر صحابه قرائت آموخته باشد، توسط متأخرین مورد تردید قرار گرفته است (نک‌ : ابن مجاهد، همانجا؛‌ ‌اندرابی، ٦١؛ ذهبی، ١/ ٦٢؛ ابن جزری، همانجا). با آنكه ابن رومان از قاریان مدینه بود (ابن حبان، مشاهیر، ١٣٥)، ولی نه تنها قرائت او همچون مدنیان معاصرش، ابوجعفر از قاریان دهگانه و ابن مُحَیصن از قاریان چهارده‌گانه، رواج نیافت، بلكه حتی از نظر كثرت نقل در میان قرائات شاذ در ردیف برخی دیگر از قاریان معاصر مدینه چون شیبة بن نصاح نیز قرار نگرفت، چنانكه به عنوان نمونه، ابن خالویه (ص ١٤٧) تنها در یك موضع از كل قرآن به نقل قرائت او پرداخته است.
اگر بخواهیم با اطلاعات‌اندك موجود دربارۀ خصوصیات قرائت ابن رومان سخن بگوییم، باید گفت نظر به اینكه او قرائت را عمدتاً از یك استاد فرا گرفته و از طرف دیگر اینكه در قرائت آن دورۀ مدینه استحسانات نحوی جایگاهی نداشته، می‌توان قرائت او را با احتساب برخی خطاهای انتقال، همان قرائت استادش ابن عیاش دانست. احتمالاً عامل متروك شدن روایت ابن رومان را باید ضعف در روایت از او دانست، بدین معنی كه راویانی نداشته كه در هر طبقه قرائت او را بدون خلط با قرائت دیگران و بدون اجتهاد روایت كنند. به هر حال قدر مسلم این است كه دو تن از قاریان هفتگانه، نافع مدنی و ابوعمر بصری از ابن رومان قرائت آموخته‌اند (ابن مجاهد، ٦١؛ ابن مهران، ١٩؛ دانی، ٨) و این نه تنها مقبولیت قرائت ابن رومان در آن عصر را نشان می‌دهد، بلكه ابن رومان را به‌عنوان یكی از حلقه‌های مهم اتصال در قرائت مطرح می‌كند.
یكی از ابعاد بارز شخصیت ابن رومان نقش او را در روایت سیرۀ پیامبر (ص) است (نک‌ : طبری، تاریخ، ١١/ ٦٤٨). جمعی از بزرگ‌ترین مورخان و مؤلفان سیرۀ پیامبر (ص) چون ابن اسحاق، واقدی، مداینی، بلاذری و طبری از روایات ابن رومان به وفور استفاده كرده‌اند (به‌عنوان نمونه نک‌ : واقدی، ١/ ٥٦، جم‌ ؛ ابن‌هشام، ٢/ ١٩٠، جم‌ ، به نقل از ابن اسحاق؛ بلاذری، ١/ ١٥٦، جم‌ ؛ طبری، تاریخ، ٢/ ٤١٠، جم‌ ؛ ابن حجر، ١/ ٥٣، جم‌ ، به نقل از مداینی؛ نیز ابن خیاط، تاریخ، ١/ ٥١؛ مقدسی، ٤/ ١٠٧).
بخش قابل توجهی از روایات ابن‌رومان در سیره یا با عبارت «عن عروة» از عروة بن زبیر نقل شده (به‌عنوان نمونه نک‌ : واقدی، همانجا) و یا اصولاً ابن رومان مطلب را بدون ذكر سند آن نقل كرده است كه از روشهای شناخته شدۀ اهل سیره است. در مورد روایت او از عروه باید عنایت داشت كه عبارت او ابداً تصریح ندارد كه این روایت مستقیم بوده باشد، ولی ظاهراً بخاری و مسلم آن را مستقیم می‌دانسته‌اند (نک‌ : ابن‌قیسرانی، ٢/ ٥٧٣). تصریح ابن رومان در برخی اسناد (مانند واقدی، ٢/ ٥٦٩) با عبارت «حدثنی انس بن مالك» را می‌توان دلیل بر استماع مستقیم او از انس بن مالك صحابی دانست. از دیگر مشایخی كه برای او ذكر كرده‌اند، می‌توان از عبدالله بن عروة بن زبیر، عبیدالله و سالم پسران عبدالله بن عمر نام برد (ابن حبان، الثقات، ٧/ ٦١٥؛ مزی، ٢٠/ ٣٠٦). در میان راویان او می‌توان از محمد بن اسحاق (ابن هشام، ٢/ ٢١٤)، محمد بن صالح (واقدی، ١/ ٥٨) مالك ابن انس (مالك، ١/ ٨١)، صالح بن خوّات (واقدی، ١/ ٢٨٤) و مصعب ابن‌ثابت زبیری (همو، ١/ ٣٨١) نام برد (برای اطلاع از دیگر راویان نک‌ : واقدی، جم‌ ؛ ابن ابی حاتم، ٤(٢)/ ٣٦٠؛ ابن قیسرانی، مزی، همانجاها). محمد بن مسلم بن شهاب زهری هم راوی و هم شیخ ابن رومان بوده است (مزی، همانجا). روایات ابن رومان در كتب حدیث نیز مطرح بود و حتی احادیث متعددی از او در صحیحین بخـاری و مسلـم وارد شـده است (نک‌ : ابن منجویه، ٢/ ٣٥٧؛ ابن قیسرانی، همانجا؛ ونسینك، ٨/ ٢٩٤؛ برای دیگر كتب حدیث به عنوان نمونه نک‌ : فهارس المصنف، ٦٥٩؛ مالك، ١/ ٨، جم‌ ؛ حاكم، ٣/ ٢٦٦؛ بیهقی، ٩/ ٩٥؛ مفید، ١١٦-١٢٠). ابن سعد (ص ٣١١) ابن رومان را عالمی كثیر الحدیث شمرده است. جمعی از علمای رجال ازجمله ابن‌معین (ابن‌شاهین، ٣٥٢)، ابن سعد (مزی، همانجا؛ ذهبی، ١/ ٦٢؛ قس: ابن‌سعد، ٣١١)، نسایی (مزی، همانجا)، طبری (١١/ ٦٤٨) و ابن‌حبان ( الثقات، ٥/ ٥٤٥، ٧/ ٦١٥) او را توثیق كرده، و بخاری و مسلم حدیث او را صحیح دانسته‌اند (نک‌ : دارقطنی، ٢/ ٢٨٦؛ ابن قیسرانی، همانجا).

مآخذ

ابن ابی حاتم، عبدالرحمن، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٧٣ ق/ ١٩٥٣ م؛
ابن جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ ق/ ١٩٣٢ م؛
ابن حبان، محمد، الثقات، حیدرآباد دكن، ١٣٩٩-١٤٠١ ق/ ١٩٧٩-١٩٨١ م؛
همو، مشاهیر علماء الامصار، به كوشش م. فلایشهامر، قاهره، ١٣٧٩ ق/ ١٩٥٩ م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة، قاهره، ١٣٢٨ ق؛
ابن خالویه، حسین بن احمد، مختصر فی شواذّ القرآن، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٩٣٤ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، القسم المتمم، به كوشش زیاد محمد منصور، مدینه، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
ابن شاهین، عمر بن احمد، تاریخ اسماء الثقات، به كوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٦ م؛
ابن قیسرانی، محمد بن طاهر، الجمع بین رجال الصحیحین، حیدرآباد دكن، ١٣٢٣ ق؛
ابن مجاهد ابوبكر، السبعة، به كوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٩٧٢ م؛
ابن منجویه، احمد بن علی، رجال صحیح مسلم، به كوشش عبدالله اللیثی، بیروت، ١٤٠٧ ق/ ١٩٨٧ م؛
ابن مهران، احمد بن حسین، المبسوط، به كوشش سبیع حمزه الحاكمی، دمشق، ١٤٠٧ ق/ ١٩٨٦ م؛
ابن‌هشام، عبدالملك، السیرة النبویة، به كوشش مصطفی السقا و دیگران، ١٣٧٥ ق/ ١٩٥٥ م؛
‌اندرابی، احمد بن ابی عمر، قراءات القراء المعروفین، به كوشش احمد نصیف الجنابی، بیروت، ١٤٠٧ ق/ ١٩٥٦ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج ١، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩ م؛
بیهقی، احمد بن حسین، السنن الكبری، حیدرآباد دكن، ١٣٣٤ ق؛
حاكم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرك، حیدرآباد دكن، ١٣٣٤ ق؛
خلیفة بن خیاط، التاریخ، به كوشش سهیل زكّار، دمشق، ١٩٦٦ م؛
همو، الطبقات، به كوشش سهیل زكّار، دمشق، ١٩٦٦ م؛
دارقطنی، علی بن عمر، ذكر اسماء التابعین، به كوشش بوران الصناوی و كمال یوسف الحوت، بیروت، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٥ م؛
دانی، عثمان بن سعید، التیسیر، به كوشش اوتو پرتزل، استانبول، ١٩٣٠ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، معرفة القراء الكبار، به كوشش محمد سید جادالحق، قاهره، ١٣٨٧ ق/ ١٩٦٧ م؛
طبری، تاریخ، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٦٠- ١٩٦٨ م؛
همو، «المنتخب من ذیل المذیل»، ج ١١ تاریخ (نک‌ : طبری در همین مآخذ)؛
فهارس مصنّف عبدالرزاق بن همّام صنعانی، بیروت، ١٤٠٧ ق/ ١٩٨٧ م؛
مالك بن انس، الموطأ، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٥ م؛
مزّی، یوسف، تهذیب الكمال، نسخۀ خطی احمد ثالث (شم‌ ٢٠/ ٢٨٤٨)؛
مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، به كوشش علی‌اكبر غفاری، قم، جامة المدرسین؛
مقدسی، مطهر بن طاهر، البده و التاریخ، به كوشش كلمان هوار، پاریس، ١٩٠٧ م؛
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، به كوشش مارسدن جونس، لندن، ١٩٦٦ م؛
ونسینك، آرنت‌یان، المعجم الفهرس لالفاظ الحدیث النبوی، استانبول، ١٩٨٨ م.

بخش علوم قرآنی و حدیث