اِبْنِ اَبی ذِئْب، ابوحارث، محمد بن عبدالرحمن بن مغیرة‌بن حارث‌بن ابی‌ذئب (٨٠- ١٥٩ق / ٦٩٩-٧٧٦م)، محدث، فقیه و قاضی مدنی. وی از طائفۀ قریش بود و مادرش بُرَیهَة بنت عبدالرحمن‌بن حارث بود (خطیب بغدادی، ٢ / ٢٩٦-٢٩٧). به گفتۀ ابن خلكان ابن‌ابی ذئب از جمله مشاهیر و راویان حدیث هم عصر مالك بن انس بود و بین آن دو الفت و مودت زیادی وجود داشت (٤ / ١٨٣). احمد بن حنبل او را مردی صالح، صدوق، ثقه، آمر به معروف و همانند سعید بن مُسَیب و افضل از مالك بن انس دانسته است (خطیب بغدادی، ٢ / ٢٩٨). ابن ابی ذئب در برخورد با خلفای زمان صریح و در گفتن سخنِ حق شجاع بود (همانجا؛ نووی، ١ / ٨٦؛ ذهبی، تذكرة الحفاظ، ١ / ١٩٢؛ ابن حبان، ٧ / ٣٩٠-٣٩١).
او از فقهای شهر مدینه بود و در مسائل دینی فتوا می‌داد (همانجا؛ خطیب بغدادی، ٢ / ٣٠١-٣٠٥؛ نووی، همانجا) و مدتی هم منصب قضا داشت (ابن ندیم، ٢٢٥).
ابن ابی ذئب از افرادی نظیر حارث بن عبدالرحمن (دایی خود)، شُعبه مولی ابن عباس، مُغیره (برادر خودش)، سعید مَقبُری، زُهْری، صالح بن كثیر، عجلان مولی المشمعل، ابا جابر بیاضی، محمد بن قیس، شُرَحبیل بن سعد و صالح بن نبهان حدیث نقل كرده است (ابن حجر، ٩ / ٣٠٣-٣٠٤؛ مزی، ١٦ / ٤٤٢-٤٤٣). همچنین راویانی چون ابن مبارك، یحیی بن سعید قَطّان، احمد بن یونس یرْبوعی، ابن ابی فُدَیك، شَبابة بن سَوّار و ابونُعَیم از او احادیثی را روایت كرده‌اند (ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ٧ / ١٤٠؛ نووی، ١ / ٨٦).
برخی او را قَدَری دانسته‌اند. ابن حبان می‌نویسد مالك به سبب قَدَری بودن او از وی دوری می‌جست (٧ / ٣٩١). ذهبی نیز نوشته است كه سلیمانی او را از قَدَریان شمرده، در حالی كه، واقدی و دیگران این امر را انكار كرده‌اند (میزان الاعتدال، ٣ / ٦٢٠).
از جمله ویژگیهای ابن ابی ذئب این بود كه روایات و احادیث را حفظ می‌كرد و كتاب و دفتر یادداشتی نداشت (ابن معین، ٢ / ٥٢).
دربارۀ ابن ابی ذئب كتابی به نام اخبار ابن ابی ذئب در دست است كه سلیمان الربعی (د ٣٧٩ق / ٩٨٩م) آن را جمع‌آوری نموده است (العش، ٢١٩؛ GAS, I(١) / ٢٠٤). نیز كتابی به نام السنن مشتمل بر مسائل فقهی نظیرِ صلات، صیام و زكات به وی منسوب است (ابن ندیم، ٢٢٥).
ابن ابی ذئب در زمان خلافت مهدی عباسی در ٧٩ سالگی در حالی كه از بغداد عازم مدینه بود، در حیره درگذشت، و در كوفه به خاك سپرده شد (خطیب بغدادی، ٢ / ٣٠٤-٣٠٥).

مآخذ

ابن حبان، محمد، الثقات، حیدرآباد دكن، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
ابن حجر، احمدبن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دكن، ١٣٢٦ق / ١٩٠٨م؛
خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالكتب العربی؛
ابن خلكان، وفیات الاعیان، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٦٨م؛
ابن معین، یحیی، معرفة الرجال، به كوشش محمد مطیع الحافظ، دمشق، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
ابن ندیم، الفهرست، به كوشش فلوگل، لایپزیک، ١٨٧١م؛
ذهبی، شمس‌الدین محمد، تذكرة الحفاظ، حیدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب الارنؤوط و علی ابوزید، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
همو، میزان الاعتدال، به كوشش علی محمد البجاوی، قاهره، ١٣٨٢ق / ١٩٦٢م؛
العش، یوسف، فهرس مخطوطات دارالكتب الظاهریة، دمشق، ١٣٦٦ق / ١٩٤٧م؛
مزی، یوسف، تهذیب الكمال، نسخۀ عكسی؛
نووی، محیی‌الدین‌بن شرف، تهذیب الاسماء و اللغات، قاهره، ادارة الطباعة المنیریة؛
نیز: GAS.

اکبر یحیی‌آبادی