اَبوعَلی اِبْنِ سُکَّره، حسین ‌بن محمد بن فیرُّه ‌بن حَیّون صدفی (٤٥٤- مق‌ ‌٥١٤ ق / ١٠٦٢-١١٢٠ م)، محدّث و فقیه مالکی اندلسی. وی در سَرَقُسطه متولد شد و در همانجا به تحصیل علم پرداخت. در زادگاهش از ابوالولید باجی، ابومحمد ابن فورتش، ابن صراف و ابن سماعه علم آموخت و قرائت را از حسین ‌بن محمد بن مبشر، از اصحاب ابوعمرودانی، فرا گرفت (قاضی عیاض، ١٢٩؛ ابن‌بشکوال، ١ / ١٤٤؛ ابن‌جزری، ١ / ٢٥٢) و در بلنسیه والمریه از ابوالعباس ابن دلهاث عُذری، ابن سعدون قروی و ابوعبدالله ابن مرابط حدیث شنید (قاضی عیاض، ابن بشکوال، همانجاها).
در ٤٨١ ق برای فراگیری حدیث به مشرق رفت و در مسیر خود در مهدیه، مصر، اسکندریه و تنیس از کسانی چون احمد بن یحیی‌ بن جارود و ابن مشرف انماطی اسکندرانی استماع حدیث کرد (قاضی عیاض، همانجا؛ ذهبی، تذکرة، ٤ / ١٢٥٣؛ صفدی، ١٣ / ٤٣؛ ابن فرحون، ١ / ٣٣١). در همان سال حج گزارد و از ابوبکر طرطوشی و ابوعبدالحسین طبری در مکه علم آموخت. سپس به بصره رفت و از ابوالقاسم ابن شعبه، ابویعلی مالکی و ابولعباس جرجانی بهره برد.
در ادامۀ سفر به واسط درآمد و در جمادی‌الآخر ٤٨٢ وارد بغداد شد و اقامتش در آن شهر ٥ سال به طول انجامید. ابوعلی در آنجا از مشایخ معروف آن دیار حدیث شنید. قرائت را نزد ابومحمد رزق‌الله تمیمی و احمد بن حسین ابن خیرون آموخت و فقه را از ابوبکر شاشی (چاچی) فرا گرفت (ابن بشکوال، ١ / ١٤٤- ١٤٥؛ ابن جزری، ١ / ٢٨٤؛ ذهبی، سیر، ١٨ / ٦١٣، ١٩ / ٣٧٧؛ قاضی عیاض، ١٢٩-١٣٠). ابوعلی در ٤٨٧ ق به دمشق رفت و از نصر مقدسی و ابوالفرج اسفراینی حدیث شنید (ابن بشکوال، ١ / ١٤٥). وی در طول این سفرها از مشایخ فراوانی بهره جست، به‌طوری که قاضی عیاض اسامی شیوخ وی را که حدود ٢٠٠ تن بوده‌اند، در کتابی جمع‌آوری کرده بوده است (ص ١٣٠-١٣١).
ابوعلی در ٤٩٠ ق پس از یک دهه سفر با اندوختۀ علمی پربار به اندلس بازگشت و در جامع مرسیه به گفتن حدیث و تدریس پرداخت و طولی نکشید که جمع بسیاری از عالمان و محدّثان از شهرهای مختلف برای استماع به سوی او شتافتند و شهرت وی عالمگیر شد (ابن‌بشکوال، همانجا؛ ذهبی، همان، ١٩ / ٣٧٨).
از جملۀ شاگردان و روایت‌کنندگان او می‌توان قاضی عیاض، ابن‌بشکوال، عبدالملک‌ بن هشام قیسی، عبدالله‌ بن احمد عبدری، ابن صائغ، ابن ابی‌الخصال، ابن مسرّه و ابن خاتمه را نام برد (ابن ابار، ٢٥١، جم‌ ؛ ابن‌خیر، ١٧٨، ٢٣٥، ٤٣٠؛ ابن‌رشید، ٢ / ١٥٠؛ قاضی عیاض، ١٣١- ١٣٨، ١٤٠؛ مقری، ٣ / ٩؛ یاقوت، ٤ / ٨٠٠). حسین ‌بن محمد بن عریب نیز از وی قرائت آموخت (ابن جزری، ١ / ٢٥١). شایان ذکر است که ابن ابار ٣١٥ تن از شاگردان و راویان ابوعلی را همراه با زندگی‌نامه‌ای از آنان در کتاب المعجم خود گرد آورده است.
ابوعلی در ٥٠٥ ق به درخواست مردم مرسیه و شرق اندلس از جانب ابن تاشفین به منصب قضا که در آغاز از پذیرش آن اکراه داشت، گمارده شد. او سیرت نیکوی خود را همچنان حفظ کرد، اما چندی بعد از قضا استعفا کرد و چون درخواست وی پذیرفته نشد، به المریه رفت و تا مدتی پنهان گشت. در ٥٠٨ ق سرپیچی او بخشوده شد و به تدریس حدیث و فقه پرداخت؛ اما بار دیگر قضای اشبیلیه بر او تحمیل شد و این بار نیز از قضا کناره جست و پنهان شد. سرانجام نامه‌ای از جانب قاضی ابومحمد ابن منصور مبنی بر بخشودگی ابوعلی با میانجیگری او به وی رسید و ابوعلی مجدداً به حدیث گویی و تدریس ٣ / ٨- ٩). ابوعلی در ٥١٤ ق همراه فرزند یوسف‌ بن تاشفین برای نبرد با فرنگیان عزیمت کرد و سرانجام در قتنده در مرز سرقسطه کشته شد (قاضی عیاض، همانجا؛ یاقوت، ٤ / ٣٧).
وی در علم حدیث و رجال، دستی قوی داشت و نظریاتش در این‌باره مورد توجه و استفادۀ مؤلفان متأخر قرار گرفته است (ابن بشکوال، ١ / ١٤٥؛ ابن خلکان، ٣ / ٣١٧؛ ابن قاضی شهبه، ١ / ٢٦٩، ٢٧٢؛ ذهبی، تذکرة، همانجا).
ابوعلی کتابی با عنوان الفهرست تألیف کرده بوده که قاضی عیاض آن را نزد وی خوانده بوده است (ابن خیر، ٤٣٠-٤٥٥؛ قاضی عیاض، ٢٢٩). همچنین ابن خیر از «جزئی» در حدیث که ابوعلی احادیث آن را از مشایخ بغدادی خود شنیده بود، نام می‌برد (ص ١٧٨) و کتانی نیز (ص ١٦٥) از عوالی ابوعلی ابن سکره یاد می‌کند. ذهبی هم که تصریح کرده که ابوعلی کتابهای نفیسی بر جای گذاشته (سیر، همانجا)، ولی از هیچ کدام نام نبرده است. باید افزود که ابوعلی چند بیت شعر نیز روایت کرده است (نک‌ : قاضی عیاض، ١٣٧- ١٣٨).

مآخذ

ابن ابار، محمد بن عبدالله، المعجم فی اصحاب القاضی الامام ابی علی الصدفی، به کوشش فرانسیسکو کودرا، مادرید، ١٨٨٥ م؛
ابن بشکوال، خلف ‌بن عبدالملک، کتاب الصلة، قاهره، ١٩٦٦ م؛
ابن‌جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ ق / ١٩٣٢ م؛
ابن خلکان، وفیات؛
ابن خیر، محمد، فهرسة، به کوشش فرانسیسکو کودرا، بغداد، ١٩٦٣ م؛
ابن رشید، محمد بن عمر، ملء العیبة، به کوشش محمد حبیب ‌بن خوجه، تونس، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
ابن فرحون، ابراهیم‌ بن علی، الدیباج المذهب، به کوشش محمد احمدی ابوالنور، قاهره، ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م؛
ابن قاضی شهبه، احمد بن محمد، طبقات الشافعیة، به کوشش حافظ عبدالعلیم خان، حیدرآباد دکن، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، حیدرآباد دکن، ١٣٧٧ ق / ١٩٥٨ م؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٤ م؛
صفدی، خلیل ‌بن ایبک، الوافی بالوفیات، به کوشش محمد حجیری، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
قاضی عیاض، الغنیة، به کوشش ماهر زهیر جرّار، بیروت، ١٩٨٢ م؛
کتانی، محمد بن جعفر، الرسالة المستطرفة، استانبول، ١٩٨٦ م؛
مقری، احمد بن محمد، ازهار الریاض، به کوشش ابراهیم ابیاری و دیگران، قاهره، ١٣٥٨ ق / ١٩٣٩ م؛
یاقوت، بلدان.

سیمین محقق