اِبْنِ دَقیقِ العید، ابوالفتح محمد بن علی بن وَهْب بن مُطیع قُشَیری منفلوطی مصری مالكی شافعی، ملقب به تقی‌الدین (٦٢٥-٧٠٢ ق/ ١٢٢٨-١٣٠٣ م)، محدّث، فقیه، اصولی، قاضی، ادیب و شاعر. نسب وی به بَهْزین حكیم قشیری بازمی‌گردد (ابن فرحون، ٢/ ٣١٨) و دقیق العید لقب جدّ او وهب است (ابن قاضی شهبه، ٢/ ٣٠٢). مادر او دختر شیخ مقترح (از علمای بزرگ مصر) بوده است (ادفوی، ٥٧١). ابن دقیق العید در یَنْبُع حجاز متولد شد (صفدی، ٤/ ١٩٣) و در قوص (مصر) مسكن اصلی پدرش نشو و نما یافت و مقدمات علوم ازجمله قرائت قرآن مجید را در آنجا فرا گرفت و فقه مالكی را نزد پدر و نیز فقه شافعی را از پدر و بهاءالدین هبةالله قِفطی ــ از شاگردان پدرش ــ آموخت. پس از آن به قاهره رفت و در آنجا هم از ابومحمد ابن عبدالسلام بهره گرفت (ادفوی، ٥٧٥) و از ابوالحسن ابن مُقَیّر و ابن رَواج و سبط و جمعی دیگر استماع حدیث كرد (صفدی، همانجا؛ ابن حجر، ٥/ ٣٤٨) و سپس به دمشق سفر كرد (ابن شاكر، عیون التواریخ، ٣٧) و نزد ابن عبدالدائم و ابوالبقاء خالد بن یوسف به استماع حدیث پرداخت (ذهبی، ٤/ ١٤٨٢). وی همچنین در طلب و استماع حدیث به اسكندریه و شهرهای دیگر سفر كرد و از افراد بسیاری استماع حدیث نمود كه عبارتند از عبدالعظیم منذری، ابوالحسن محمد بن انجب صوفی بغدادی، ابوعلی حسن بن محمد تیمی بكری، ابوالحسن عبدالوهاب بن حسن دمشقی و بسیاری دیگر كه ادفوی به تفصیل نام آنها را ذكر كرده است (صص ٥٦٩-٥٧٢). او در دانش و فقاهت از استاد خود ابن عبدالسلام پیش افتاد (ابن ایاس، ١(١)/ ٤١١). صفدی (٤/ ١٩٤) او را امام و صاحب فنون و محدّثی نیكو و فقیهی دقیق و باوقار و دارای عقلی وافر و كم‌سخن دانسته است كه صیت اشتهارش در زمان حیات خود او و استادانش در همه جا پیچید. به علاوه او را عارف به مذاهب مالكی و شافعی معرفی كرده و نوشته است كه وی ابتدا مالكی مذهب بود، اما بعد مذهب شافعی را پذیرفت. وی را مجدّد فقه شافعی در آغاز سدۀ ٧ ق/ ١٣ م دانسته‌اند (همو، ٤/ ١٩٧؛ سبكی، ٩/ ‌ ٢٠٩) و سبكی برخی از نظرهای فقهی او را آورده است (٩/ ٢٤٤- ٢٤٩). ابن دقیق العید پس از این سفرها به قوص بازگشت و در مدرسۀ نجیبیه و مدارس دیگر به تدریس پرداخت و سپس به قاهره رفت و در آنجا در مدارس فاضلیه، كاملیه، صالحیه و در مدرسۀ مجاور مقبرۀ شافعی به تدریس پرداخت (ادفوی، ٥٩٧؛ اسنوی ٢/ ٢٢٩). بسیاری از علما و اصحاب حدیث از جمله: فتح‌الدین ابن سیدالناس، قطب‌الدین ابن منیر، علاءالدّین قونوی، علم‌الدین اخنائی (صفدی، ٤/ ١٩٤-١٩٥)، شمس‌الدین محمد بن ابی القاسم بن عبدالسلام، شمس‌الدین محمد بن احمد بن حیدره، شمس‌الدین محمد بن احمد بن عَدْلان، اثیرالدین ابوحیان محمد بن یوسف غرناطی و جمعی دیگر از او استماع حدیث كرده‌اند (ادفوی، ٥٧٢) و ذهبی به تصریح خود، ٢٠ حدیث از وی شنیده است ( تذكرة، همانجا).
ابن دقیق العید از نظر اجتماعی نیز دارای مقامی ممتاز و نزد سلاطین و امرای زمان خود از احترام برخوردار بوده است. چنانكه صفدی (٤/ ١٩٤) به موردی از آن كه او وقتی بر سلطان حسام‌الدین لاجین وارد شد و سلطان به احترام وی از جای برخاست و در جایی فروتر از او نشست، اشاره كرده است. وی مدتی مقام قضای مالكیه را در قوص به عهده داشت (اسنوی، همانجا)، اما بعد از آن به قاهره رفت و پس از مدتها كناره‌گیری از این مقام، قاضی القضاتی شافعیه را پذیرفت (٦٩٥ ق) و سالها در آن مقام باقی ماند (ابن‌كثیر، ١٤/ ٢٧؛ سبكی، ٩/ ٢١٢؛ ذهبی، همانجا). ابن دقیق العید در زمان قاضی القضاتی به اقداماتی اصلاحی دست زد (ادفوی، ٥٩٧؛ ابن‌حجر، ٥/ ٣٥٢). همچنین هنگامی‌كه تقی‌الدین بن بنت الاعز از مقام قاضی القضاتی عزل و به اشارۀ شمس‌الدین ابن سلعوس وزیر مجمعی از فقها تشكیل شد كه وی را تكفیر كنند، ابن دقیق العید جان وی را نجات داد (صفدی، ٤/ ١٩٥-١٩٧). ابن دقیق العید با عبدالحق ابن سبعین اندلسی نیز ملاقات و گویا با وی بحث و مناظره داشته است (ابن شاكر، فوات الوفیات، ٢/ ٢٥٣-٢٥٤). ابن دقیق العید در شعر و ادب نیز دستی داشته است. محتوای اشعار وی بیشتر پند، وصف وضع خود و ذكر مفارقت دوستان، مدح و ستایش پیامبر‌ (ص) و قصایدی دیگر است. بسیاری از اشعار وی را صفدی (٤/ ١٩٩- ٢٠٨)، ادفوی (صص ٥٨٣، ٥٨٩-٥٩٥)، ابن الوردی (٢/ ٣٦٠)، ابن شاكر ( عیون التواریخ، ٣٨-٤٠؛ فوات الوفیات، ٣/ ٤٤٣-٤٥٠)، سبكی (٣/ ٤٢٣، ٤٣٨، ٤٦١، ٤٦٢، ٩/ ٢١٤-٢٣٠) و دیگران آورده‌اند.
ابن دقیق العید در قاهره درگذشت و در تشییع جنازۀ وی بسیاری از مردم و نیز امرا و اعیان دولت و نایب السلطنۀ مصر شركت كردند (ابن شاكر، عیون التواریخ، ٣٧). جنازۀ او در قرافة الصغری كنار آرامگاه استادش ابن عبدالسلام به خاك سپرده شد (ابن ایاس، ١(١)/ ٤١١).

آثـار

ابن دقیق العید صاحب آثار و تألیفات بسیاری است كه قسمتی از آنها اكنون در دست نیست و در مدارك بعد از او (سبكی، ٢/ ١٢، ١٨، ١٩، ٣٢٩؛ ابن قاضی شهبه، ٢/ ٩٤، ١٧٧، ٢٩٢) بعضی از آنها مورد استفاده قرار گرفته، مانند كتاب شرح العنوان ( شرح عنوان الوصول فی الاصول) كه سیوطی از آن استفاده كرده است (١/ ٢٤). آثار چاپی ابن دقیق العید به این شرح است:
١. احكام الاحكام، شرح عمدة الاحكام، چنانكه از نامش پیداست شرحی است بر كتاب عمدة الاحكام عبدالغنی بن عبدالواحد مقدسی جَماعیلی دمشقی. وی این شرح را برای شاگرد خود عمادالدین اسماعیل بن محمد بن اثیر حَلَبی املا و ابن اثیر حلبی آن را جمع‌آوری كرده و احكام الاحكام فی شرح احادیث سیدالانام (ص) نامیده است. این كتاب براساس احادیثی از صحیح بخاری و صحیح مسلم نوشته شده و سخاوی آن را تحشیه كرده است (بغدادی، ٢/ ١٢٠). از این كتاب چاپهای مختلفی شده است كه یك بار در قاهره (١٣٧٢ ق/ ١٩٥٣ م) و سپس در بیروت (١٩٨١، ١٩٨٢ م) هر یك در ٢ مجلد (٤ جلد) و در همانجا (١٩٨٧ م) به كوشش احمد محمد شاكر منتشر شده است. گزیده‌ای از این كتاب با نام المنتقی من احكام الاحكام، شرح عمدة الاحكام در بغداد (١٩٦٨ م) به چاپ رسیده است.
٢. الاقتراح فی بیان الاصطلاح، كه در آن اصطلاحات متداول علم حدیث و كیفیت سماع و ضبط روایات و شناخت محدّثان و راویان و احادیث متّفق علیه در صحیح بخاری و صحیح مسلم مورد بررسی قرار گرفته است. این كتاب در بیروت (١٤٠٦ ق/ ١٩٨٦ م) منتشر شده است.
٣. الالمام فی احادیث الاحكام، شامل احادیث نبوی در فقه كه شروح مختلفی بر آن نوشته شده است. اولین شرح آن الامام نام داشته كه خود مؤلف بر آن نوشته است. گفته‌اند اگر كامل شده بود، به ٢٥ جلد می‌رسید (صفدی، ٤/ ١٩٣). ابن تیمیه آن را كتاب الاسلام نامیده و گفته كه كسی مانند آن ننوشته است (ادفوی، ٥٧٥-٥٧٦). كتاب الالمام مشهورترین و مهم‌ترین كتاب ابن دقیق العید است. به گفتۀ زركلی جزئی از نسخۀ خطی شرحی كه خود مؤلف بر آن نوشته در ازهریه موجود است (٦/ ٢٨٣)، اما در فهرست ٦ جلدی ازهریه مطلبی دربارۀ آن یافته نشد. شمس‌الدین محمد بن ناصرالدین دمشقی نیز بر الالمام شرح نوشته است و قطب‌الدین عبدالكریم بن عبدالنور حلبی آن را خلاصه كرده و الاهتمام بتلخیص كتاب الامام (الالمام)، نامیده است و شمس‌الدین محمد بن احمد معروف به ابن قدامۀ مقدسی حنبلی نیز آن را با عنوان المُحَرَّر خلاصه كرده است. این خلاصه را جمال‌الدین یوسف بن حسن الحموی شرح و علاءالدین علی بن بلبان فارسی خلاصه كرده است (حاجی خلیفه، ١/ ‌ ١٥٨). این كتاب یك بار در ریاض بدون تاریخ و بار دیگر به كوشش محمد سعید مولوی در دمشق (١٩٦٣ م) و بار دیگر در (١٩٧٦ م) در بیروت به چاپ رسیده است.
٤. تحفة اللبیب فی شرج التقریب (زركلی، همانجا)، شرحی است بر كتاب التقریب ابوشجاع احمد بن حسن بن احمد اصفهانی و احتمالاً همان كتاب است كه ابن قاضی شهبه از آن به نام شرح مختصر ابی شجاع نام برده است (٢/ ٣٠٢). نسخه‌ای خطی از تحفه در برلین موجود است ( آلوارت، شم‌ ٤٤٨٢) و نسخه‌ای عكسی از آن به نام عقداللبیب شرح متن غایة التقریب كه احتمالاً تصحیف شده است، در معهد المخطوطات قاهره موجود است ( فهرس التمهیدی، ٢٢١).
٥. شرح الاربعین حدیثاً النّوویّة، در احادیث صحیح نبوی (ص) كه دوبار در قاهره بدون تاریخ و یك بار در بیروت (١٩٨٦ م) به چاپ رسیده است.
٦. شرح مختصر ابن حاجب، در فقه مالكیه.
٧. تقریظ رسالة زجر المفتری علی ابی الحسن الاشعری، كه اصل رساله از ابوالعباس احمد بن محمد بن عمر قرطبی است. ابن تقریظ و خطبۀ شرح مختصر در طبقات الشافعیة سبكی به چاپ رسیده است (٣/ ٤٣٨-٤٤٤، ٩/ ٢١٢، ٢٣١-٢٤٤).
٨. نامه‌ای كه ابن دقیق العید به نائب خود قاضی اخمیم نوشته است و اصل نامه در الطالع السّعید ادفوی چاپ شده است (صص ٥٩٧- ٥٩٩) و نسخه‌های خطی نیز از آن موجود است.
علاوه بر اینها كتاب نبذة فی علوم الحدیث است كه نسخه‌های خطی از آن در موزۀ بریتانیا موجود است (GAL, II/ ٧٥) و قصایدی هم از وی ضمن مجموعۀ شعر خطی در موزۀ عراق (شم‌ ٦٣٣٩/ ١) وجود دارد (نقشبندی، ٥٤٩).

مآخذ

ابن ایاس، محمد بن احمد، بدائع الزّهور، به كوشش محمد مصطفی، قاهره، ١٤٠٢ ق/ ١٩٨٢ م؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، الدرر الكامنة، حیدرآباد دكن، ١٣٩٢ ق/ ١٩٧٢ م؛
ابن شاكر، محمد، عیون التواریخ، نسخۀ عكسی كتابخانۀ استانبول، شم‌ ‌٢٧٦؛
همو، فوات الوفیات، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٧٤ م؛
ابن فرحون، ابراهیم بن علی، الدیباج المذهب، به كوشش محمد الاحمدی ابوالنّور، قاهره، ١٣٩٤ ق/ ١٩٧٤ م؛
ابن قاضی شهبه، احمد بن محمد، طبقات الشافعیة، به كوشش عبدالعلیم خان، حیدرآباد دكن، ١٣٩٩ ق/ ١٩٧٩ م؛
ابن كثیر، البدایة؛
ابن الوردی، زین‌الدین عمر، تتمة المختصر فی اخبار البشر، به كوشش احمد رفعت بدراوی، بیروت، ١٣٨٩ ق/ ١٩٦٩ م؛
ادفوی، جعفر بن ثعلب، الطالع السعید، به كوشش سعد محمد حسن و طه الحاجری، قاهره، ١٩٦٦ م؛
اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، به كوشش عبدالله الجبوری، بغداد، ١٣٩١ ق/ ١٩٧١ م؛
بغدادی، ایضاح؛
حاجی خلیفه، كشف؛
ذهبی، محمد بن احمد، تذكرة الحفاظ، حیدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ ق؛
زركلی، الاعلام؛
سبكی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الكبری، به كوشش محمود محمد الطناحی و عبدالفتاح محمد الحلو، قاهره ١٣٨٤ ق/ ١٩٦٤ م؛
سیوطی، المزهر، به كوشش محمد احمد جادالمولی و دیگران، بیروت، ١٩٨٦ م؛
صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به كوشش، س. ددرینگ، بیروت، ١٣٩٤ ق/ ١٩٧٤ م؛
الفهرس التمهیدی للمخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٤٨ م؛
نقشبندی، اسامه نصار و ظمیاء محمد عباس، مخطوطات الادب فی المتحف العراقی، كویت، ١٩٨٥ م؛
نیز:

Ahlwardt;
GAL.
علی رفیعی