اِبْنِ اَبی حاتِم، عبدالرحمن بن محمد بن ادریس بن منذِرِ تمیمی حنظلی رازی (٢٤٠-٣٢٧ق / ٨٥٤- ٩٣٨م)، مفسر، متكلم، فقیه و محدث بنام اسلامی. ظاهراً وی در ری زاده شد و سالهای نخستین زندگیش را در همین شهر گذراند و از پدر خود ابوحاتم و ابوزُرْعۀ رازی دانش و حدیث آموخت و نیز از فضل بن شاذان نیشابوری قرائت قرآن فراگرفت. ابن ابی حاتم یك بار در ٢٥٥ق / ٨٦٩م و بار دیگر در ٢٦٠ق همراه پدر به حج رفت. سپس خود در ٢٦٢ق به طلب علم رهسپار شام و مصر گردید و ٧ ماه در مصر اقامت گزید و از عالمان و فقیهان و محدّثان آن دیار فقه و حدیث آموخت. آنگاه در ٢٦٤ق عازم اصفهان شد (ذهبی، ٣ / ٨٢٩-٨٣١). روشن نیست كه در چه زمانی از این سفرها به ری بازگشته، اما قطعی است كه در ری درگذشته است (عامری، ٢٨٥). از قراین چنین برمی‌آید كه وی در عراق و بغداد، كه در آن روزگار كانون فقه و حدیث بود، از شهرت و منزلت علمی بسیار برخوردار بوده است (ابن حجر، ١ / ٢٦٥-٢٦٦). ابن ابی حاتم افزون بر پدرش و ابوزرعه و فضل بن شاذان، نزد كسان دیگری فقه و حدیث آموخت كه بنام‌ترین آنان عبارتند از: جعفربن منیر رازی (ابن‌حجر، ٢ / ١٦)، احمد بن سنان قَطّان، احمد بن منصور رمادی، یونس بن حبیب اصفهانی (علیمی، ٢ / ٢٣)، ابوالحسین احمدبن محمدبن ابی‌سلم رازی (كریمان، ٢ / ٢٨٣)، ابوبكر محمدبن فضل موسی قسطانی رازی (خطیب بغدادی، ٣ / ١٥٢)، ابوسعید اَشَجّ، علی‌بن منذر طریقی، حسن بن عرفه، یونس بن عبدالاعلی، محمد بن اسماعیل اَحمسی، حجاج بن شاعر، محمدبن حسان ازرق، محمدبن عبدالملك بن زنجویه، محمد بن مسلم بن وارة (ذهبی، ٣ / ٨٢٩-٨٣٠)، صالح بن احمد بن حنبل، احمد بن اصرم (ابن ابی یعلی، ٢ / ٥٥). علی بن جنید و مسلم بن حجاج (ابن ابی حاتم، «ه‌ «(. راویان چندی نیز از ابن ابی حاتم روایت كرده‌اند كه اسامی برخی از آنان بدین قرار است: حسینك تمیمی، یوسف میانجی، ابوالشیخ عبدالله بن محمدبن حیان اصفهانی، ابواحمد الحاكم، احمدبن محمد بن بصیر، عبدالله بن محمد اسد، حمد بن عبدالله اصفهانی، ابراهیم و احمد دو فرزند محمد بن یزداد، ابراهیم بن محمد نصرآبادی، علی بن قصّار (ذهبی، همانجا)، علی بن عبدالعزیز بن مدرك و ابوحاتم بن حبان بستی (ابن ابی حاتم، «و»).

ابن ابی حاتم را حافظ، ناقد، شیخ‌الاسلام و ثقه خوانده‌اند (سیوطی، ٣٦٤-٣٤٧). از فضایل اخلاقی و معنوی و زهد و پارسایی او بسیار یاد شده است (ابن كثیر، ١١ / ١٩١). پدرش دربارۀ او گفته كه در عبادت كسی را برتر از او ندیده و حتی گناهی از او سر نزده است (ذهبی، همانجا).

گرچه مذهب فقهی و كلامی وی آشكارا یاد نشده، اما عَبّادی او را از فقیهان شافعی دانسته است (ص ٢٩). همچنین وی از محققان و نویسندگان بنام اسلامی در روزگار خود بوده كه آثاری در حدیث، فقه، كلام و رجال‌شناسی پدید آورده است. برخی از این آثار كه جزو منابع مهم علمی در موضوع خود به شمار می‌آیند، اینهاست: آداب الشافعی و مناقبه، قاهره، ١٣٧٢ق / ١٩٥٣م؛ تفسیر القرآن، (ظاهریه، ٣ / ١١٤؛ كحاله، ١١٩)؛ الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٦٠-١٣٧٢ق / ١٩٤١-١٩٥٣م، در ٩ جلد؛ زهد الثمانیة من التابعین، (ظاهریه، ٢ / ٦٥٣)؛ علل الاحادیث، در دو جلد، قاهره، ١٩٢٦م؛ المراسیل، حیدرآباد، ١٣٤١ق؛ اصل السنّة و اعتقادالدین، خطی (GAL, I / ١٧٩)؛ ثواب الاعمال (ابن ابی حاتم، «ز»)؛ الرد علی الجَهْمیة (سیوطی، ٣٤٧)؛ العلل المبوبّة علی ابواب الفقه (حاجی خلیفه، ٢ / ١٤٤٠)؛ فضائل امامنا احمد (علیمی، ٢ / ٢٣)؛ الفوائد الكبری، الكنی، الزهد (بغدادی، ایضاح المكنون، ٢ / ٢٠٦، ٢٠٩، ٣٠١، ٣٢٥)؛ المزال و المفسد (حاجی خلیفه، ٢ / ١٤٥٨)؛ المسائل بغدادی، هدیة العارفین، ١ / ٥١٣)؛ المسند فی الحدیث، در ٦ جلد (GAL, S, I / ٢٧٨). در میان اینها الجرح و التعدیل مشهورترین اثر ابن ابی حاتم است كه بارها چاپ شده است. این كتاب از یك سو مهارت نویسنده را در رجال‌شناسی می‌نمایاند و از سوی دیگر، با توجه به تاریخ تألیف آن و نیز مطالبی كه در آن دربارۀ نقد و جرح و تعدیل راویان حدیث و احوال گروهی از صحابه و تابعین آمده، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

مآخذ

ابن ابی حاتم، رازی، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٧١ق / ١٩٥٢م؛
ابن ابی یعلی، محمد، طبقات الحنابلة، قاهره، ١٣٧١ق / ١٩٥٢م؛
ابن حجر، احمدبن علی، لسان المیزان، حیدرآباد دكن، ١٣٢٩-١٣٣١ق؛
ابن كثیر، البدایة و النهایة، قاهره، ١٣٥١- ١٣٥٨ق؛
بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاح المكنون، استانبول، ١٩٤٧م؛
همو، هدیة العارفین، استانبول، ١٩٥١م؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالكتاب العربی؛
ذهبی، شمس‌الدین محمد، تذكرة الحفاظ، حیدرآباد دكن، ١٣٩٠ق / ١٩٧٠م؛
سیوطی، جلال‌الدین، طبقات الحفاظ، بیروت، ١٩٨٣م؛
عامری، محمدبن یحیی، غربال الزمان، به كوشش محمد ناجی زعبی العمر، دمشق، ١٩٨٥م؛
عَبّادی، محمدبن احمد، طبقات فقهاء الشافعیة، به كوشش گوستاو وِتستام، لیدن، ١٩٦٤م؛
علیمی، عبدالرحمن بن محمد، المنهج، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، ١٩٨٤م؛
كحاله، عمررضا، المنتخب من مخطوطات المدینة المنورة، دمشق ١٣٩٣ق / ١٩٧٣م؛
كریمان، حسین، ری باستان، تهران، ١٣٥٤ش؛
كوپریلی، خطی؛
نیز:

GAL, S;
GAS.

حسن یوسفی اشکوری