اِبْن اَبی الْخَطّاب، ابوجعفر محمد بن الحسین بن ابی‌الخطاب زید زَیات همدانی كوفی (د ٢٦٢ق / ٨٧٦م)، از نوادگان عبدالعزیز بن المهتدی بن محمد بن عبدالعزیز الاشعری القمی (طوسی، ١٨٣)، محدّث ایرانی در سدۀ ٣ق / ٩م و از راویان شیعه. نام او را نخستین بار كلینی (د ٣٢٨ یا ٣٢٩ق) در مواضع مختلف از اصول كافی محمد بن الحسین و ابن قولویه (ص ٣٧) محمدبن الحسین بن ابی الخطاب آورده است. نجاشی نام و عنوان و كنیۀ او و پدرش و نیز نسبت وی را بدین‌گونه یاد كرده: محمد بن الحسین بن ابی الخطاب ابوجعفر الزَّیات الهمدانی (ص ٢٣٦). همو سپس افزاید كه نام ابی الخّطاب زید است. حلّی نیز نام او را به همین صورت آورده جز اینكه ظاهراً به اشتباه به جای الحسین، ابی الحسین آورده است (ص ٢٨٥)، اما آنچه عموم مؤلفان متقدم و متأخر بر آن تأكید كرده‌اند، نوشتۀ نجاشی است كه در پی اسم و عنوان او می‌افزاید: از اجّلۀ محدّثان شیعه، كثیر الروایه، ثقه و سرشناس و دارای تصانیف نیكو بود. او روایاتش را نیز مورد اعتماد می‌داند (همانجا). به نوشتۀ مامقانی (ص ١٠٦) وی از یاران سه پیشوای شیعۀ امامیه ــ امام جواد (ع)، امام هادی (ع) و امام حسن عسكری (ع) ــ بوده است، و سلسلۀ روات وی گاه با سه واسطه و گاه با شش واسطه به امامان پیشین شیعه و سرانجام به علی بن ابی طالب (ع) می‌رسد. به ملاحظۀ كثرت روایات و احادیث وی و درك حضور سه پیشوای شیعه، در پاره‌ای از منابع وی را از سالخوردگان عصر خود به شمار آورده‌اند. مامقانی (همانجا). سنین عمرش را صدواند یا نودواند نوشته‌اند (آقابزرگ، ٢ / ٣٣٤).
نجاشی این آثار را به او نسبت داده است: كتاب التوحید، كتاب المعرفة و البداء، كتاب الرد علی اهل القدر، كتاب الامامة (قس: آقا بزرگ، ٢ / ٣٣٢، ٣٣٤)، كتاب اللؤلؤة، كتاب وصایا الائمة علیهم‌السّلام و كتاب النّوادر (ص ٢٣٦). از خود ابن ابی الخطاب روایت شده كه تألیفات دیگری نیز داشته است (خویی،١٥ / ٢٩١).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
ابن قولویه، جعفربن محمد، كامل الزیارات، به كوشش عبدالحسین امینی تبریزی، نجف، ١٣٥٦ق / ١٩٣٧م؛
حلی، حسن بن علی، كتاب الرجال، به كوشش جلال‌الدین حسینی ارموی، تهران، ١٣٤٢ش؛
خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
طوسی، محمدبن حسن، الفهرست، به كوشش محمود رامیار، مشهد، ١٣٥١ش؛
كلینی، محمدبن یعقوب، اصول كافی، به كوشش علی اكبر غفاری، بیروت، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
مامقانی، عبدالله، تتقیح المقال، نجف، ١٣٥٠ق / ١٩٣١م؛
نجاشی، احمدبن علی، رجال، بمبئی، ١٣١٧ق.

ابوالفتح حکیمیان