اِبْنِ زاغونی، ابوالحسن علی بن عبیدالله بن نصر بن سری (٤٥٥- محرم ٥٢٧ ق/ ١٠٦٣- نوامبر ١١٣٢ م)، محدث، متكلم، واعظ، مورخ و فقیه حنبلی مذهب. علت شهرت وی به ابن زاغونی نسبت او به روستایی از توابع بغداد به نام زاغُونی است (ابن اثیر، ٢/ ٥٣؛ یاقوت، ٢/ ٩٠٧- ٩٠٨). ابن تغری بردی سال وفات وی را ٥٢٦ ق ثبت كرده است (٥/ ٢٥٠).
از شرح زندگی وی چیز مهمی دانسته نیست. دربارۀ او همین قدر می‌دانیم كه نزد ابومحمد صریفینی، ابوالحسین ابن نقوّز، ابوالغنائم ابن مأمون، ابوالقاسم ابن بُسری، ابومحمد ابن عبدالله بن عطاء هروی، ابومحمد ابن هَزارمَرْد و دیگران به استماع حدیث پرداخت (ابن جوزی، المنتظم، ١٠/ ٣٢؛ ذهبی، سیر، ١٩/ ٦٠٦؛ ابن رجب، ١/ ٢١٧) و ذهبی ( میزان، ٣/ ١٤٤) و ابن رجب (١/ ٢١٨) به وثاقت و صحت سماع وی تصریح نموده‌اند. فقه را نزد ابوعلی یعقوب بَرْزَبانی (د ٤٨٦ ق) فرا گرفت (ابن جوزی، مناقب، ٥٢٩) و سرآمد فقیهان عصر خویش گردید، تا آنجاكه ذهبی او را شیخ حنابله خوانده است ( دول الاسلام، ٢٧١). او در فقه حنبلی دارای آرائی شاذ بود كه ابن رجب به برخی از آنها اشاره كرده است (١/ ٢١٩-٢٢٠).
وی به سبب بعضی عقاید كلامی خود كه از افكار معتزله نشأت می‌گرفت به بدعت‌گذاری متهم شده است (ذهبی، میزان، همانجا؛ همو، المغنی، ٢/ ٤٥١).
ابن زاغونی از قرائات قرآن و نحو و لغت آگاه بوده (ابن جوزی، المنتظم، همانجا). ذوق ادبی نیز داشته است، چه ابن تغری بردی او را شاعر خوانده (همانجا) و ابن‌جوزی او را خطیب دانسته است (همانجا).
وی دارای شاگردان زیادی بود كه از میان آنان ابوالفرج ابن جوزی از همه مشهورتر است. ابن جوزی خود گوید كه فقه و حدیث را نزد وی فراگرفته است (همانجا). از دیگر شاگردان او می‌توان به برادرش ابوبكر ابن زاغونی، سِلَفی، ابن ناصر، ابن عساكر و ابوموسی مدینی اشاره نمود (نک‌ : ذهبی، سیر، همانجا).
ابن زاغونی در علوم مختلف دارای آثار متعددی بوده است كه از میان آنها كتاب ذیل تاریخ ابن همدانی بر جای مانده است. ابن‌همدانی در ذیلی بر تاریخ ابوالحسن ثابت بن سنان بن ثابت بن قره (د ٣٦٥ ق/ ٩٧٦ م) حوادث تاریخی را تا آغاز حكومت المسترشد بالله (حک‌ ‌٥١٢- ٥٢٩ ق/ ١١١٨-١١٣٥ م) پی‌گیری كرده بوده و ابن‌زاغونی در ذیلی كه بر آن نوشته آن را تا ٥٢٧ ق، سال وفات خود، ادامه داده است (ابن‌قفطی، ١٠٩-١١١؛ قس: ابن‌رجب، ١/ ٢١٨). حاجی خلیفه (١/ ٢٩٠) ذیل ابن زاغونی را تحت عنوان ذیل تاریخ ثابت بن قرۀ صابی آورده است. گفته شده كه قسمتی از این كتاب در كتابخانۀ برلین موجود است (جواد، ٤(١)/ ٥٣٤). از كتاب دیگر او به نام التلخیص فی الفرائض نیز نسخه‌ای در برلین موجود است ( آلوارت، شم‌ ٤٦٩٠).
آثار منسوب به وی عبارتند از: ١. الاقناع؛ ٢. الایصاح در اصول دین؛ ٣. جزء فی تصحیح حدیث الاطیط؛ ٤. جزء فی عویص المسائل الحسابیة؛ ٥. الخلاف الكبیر؛ ٦. الدور و الوصایا؛ ٧. دیوان خُطَب؛ ٨. غُرَرُ البیان در اصول فقه؛ ٩. الفتاوی الرحبیة؛ ١٠. مجالس فی الوعظ؛ ١١. مسائل فی القرآن؛ ١٢. المفردات كه شامل ١٠٠ مسأله بوده است (ابن رجب، ١/ ٢١٧- ٢١٨)؛ ١٣. مقالة فی الحرف و الصوت (ذهبی، سیر، ١٩/ ٦٠٧)؛ ١٤. مناسك الحج؛ ١٥. الواضح (ابن رجب، همانجا).

مآخذ

ابن اثیر، علی بن محمد، اللباب، بیروت، دارصادر؛
ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن جوزی، عبدالرحمن، مناقب الامام احمد بن حنبل، به كوشش محمد امین الخانجی، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
همو، المنتظم، حیدرآباد دكن، ١٣٥٨ ق/ ١٩٣٩ م؛
ابن رجب، عبدالرحمن بن احمد، الذیل علی طبقات الحنابلة، به كوشش هنری لائوست و سامی الدهان، دمشق، ١٣٧٠ ق/ ١٩٥١ م؛
ابن قفطی، علی بن یوسف، تاریخ الحكماء، به كوشش یولیوس لیپرت، لایپزیک، ١٩٠٣ م؛
جواد، مصطفی، حاشیه بر تلخیص مجمع الآداب؛
ابن فوطی، دمشق، ١٣٨٢ ق/ ١٩٦٢ م؛
حاجی خلیفه، كشف، ذهبی، محمد بن احمد، دول الاسلام، بیروت، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب الارنؤوط، بیروت، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٤ م؛
همو، المغنی فی الضعفاء، به كوشش نورالدین عتر، حلب، ١٣٩١ ق/ ١٩٧١ م؛
همو، میزان الاعتدال، به كوشش علی محمد البجاوی، قاهره، ١٣٨٢ ق/ ١٩٦٣ م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Ahlwardt.
علی‌اكبر ضیائی