اِبْنِ مِقْسَم، ابوبكر محمد بن حسن بن يعقوب عَطّار (٢٦٥-٨ ربيع‌الآخر ٣٥٤ق / ٨٧٩-١٣ آوريل ٩٦٥م)، مقری، مفسر، محدث و نحویِ بغدادی. جدّ اعلای او مقسم از مصاحبان ابن عباس بود (ابن جزری، النشر، ١ / ١٦٦). خطيب بغدادی (٢ / ٢٠٦) او را ثقه و يكی از آگاه‌ترين مردم به مكتب نحو كوفی و داناترين ايشان به قرائات معرفی كرده و كتاب الانوارِ او را در تفسير مورد تمجيد قرار داده است. فيروزآبادی (ص ٢١٩) نام او را در شمار پيشوايان لغت آورده و ذهبی در سير (١٦ / ١٠٥) او را شيخ القُرّاء خوانده است. ابن مقسم ادب را از ثعلب فراگرفت و در قرائت از عباس بن فضل رازی و جمعی ديگر استفاده برد. همچنين از محمد بن عثمان بن ابی شيبه، محمد بن محمد بن سليمان باغندی، ابومسلم كجّی و ديگران روايت كرد. ابوبكر ابن مهران، ابوالحسن ابن رزقويه، علی بن احمد رزاز، ابوعلی ابن شاذان و گروه بسيار ديگری نيز در ادب و قرائت و حديث از او استفاده كردند (نك‌ : ابن مهران، ٣١؛ خطيب، ٢ / ٢٠٦؛ ذهبی، سير، ١٦ / ١٠٦؛ ابن جزری، غاية، ٢ / ١٢٣-١٢٤).
وی تأليفاتی در نحو دارد و مدتها ملازم احمد بن يحيی ملقب به ثعلب (د ٢٩١ق) پيشوای مكتب كوفيان در نحو و لغت بود، ولی بيش از همه به علوم قرآن اشتغال داشت (نك‌ : ابن انباری، ١٩٢). رديه‌ای نيز بر معتزله نوشت (ياقوت، ١٧ / ١٥٤). خرده‌ای كه بر او گرفتند اين بود كه در قرائت قرآن در نماز و غير آن بر اين باور بود كه می‌توان هر قرائتی را انتخاب كرد، به شرط اينكه با رسم مصحف موافق و از لحاظ لغت و ادب عرب توجيه‌پذير باشد (خطيب، ٢ / ٢٠٧). اما به گفتۀ ابوحيان (٢ / ٣٧٨) ابن مقسم قرائتی از خود نساخته و هرچه قرائت كرده براساس روايت و حجت بوده است. شيوع اين نظر ابن مقسم، اهل علم را برضد او برانگيخت و در ٣٢٢ق / ٩٣٤م به فرمان خليفه القاهر بالله، ابن مجاهد بغدادی و چند تن از قضات با وی مناظره كردند و او را به توبه واداشتند و كتابهايش را سوزاندند (ابوعلی مسكويه، ١ / ٢٨٥؛ شالجی، ١٣٧). ابوبكر ابن مجاهد (د ٣٢٤ق) از خليفه خواست تا از تأديب او درگذرد كه مورد قبول افتاد (خطيب، همانجا)، ولی ابن مقسم پس از مرگ ابن مجاهد همچنان روش خود را دنبال كرد (ذهبی، معرفة، ١ / ٢٤٨؛ برای تفصيل در اين مورد، نك‌ : خطيب، ٢ / ٢٠٦- ٢٠٨؛ نيز ه‌ د، ابن شنبوذ و ابن مجاهد).
مجالس ثعلب يا مجالسات ثعلب كه املای ثعلب و روايت و تدوين ابن مقسم است (نك‌ : ابن نديم، ٣٦)، به كوشش عبدالسلام محمد هارون در مصر مكرراً به چاپ رسيده است. از آثار ابن مقسم الانوار فی تفسير القرآن به صورت خطی در كتابخانۀ رامپور (بروكلمان، ٢ / ٢١٨) و جزءٌ فيه من حديث ابن مقسم عن شيوخه در دارالكتب مصر (سيد، ١ / ٢١٥) نگهداری می‌شود. از ديگر آثار او احتجاج القراءات، اختياره فی القراءات، الانتصار لقُرّاء الامصار، كتاب السبعة الاوسط، كتاب السبعة بعللها الكبير، اللطائف فی جمع هجاء المصاحف، المدخل الی علم الشعر، كتاب المذكر و المؤنث، كتاب المقصور و الممدود، كتابی در نحو و رديه‌ای بر معتزله قابل ذكر است (نك‌ : ابن نديم، همانجا؛ ابن خير، ٣٨٠-٣٨١؛ ياقوت، ١٧ / ١٥٣-١٥٤).

مآخذ

ابن انباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهة الالباء، به كوشش ابراهيم سامرائی، بغداد، ١٩٥٩م؛
ابن جزری، محمدبن محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٧ق / ١٩٣٢م؛
همو، النشر فی القراءات العشر، به كوشش علی محمد ضباع، قاهره، كتابخانۀ مصطفی محمد؛
ابن خير اشبيلی، محمد، الفهرسة، به كوشش كودرا، بغداد، ١٩٦٣م؛
ابن مهران، ابوبكر، المبسوط، به كوشش سبيع حمزه حاكمی، دمشق، ١٤٠٧ق / ١٩٨٦م؛
ابن نديم، الفهرست؛
ابوحيان توحيدی، البصائر و الذخائر، به كوشش ابراهيم كيلانی، دمشق، ١٩٦٤م؛
ابوعلی مسكويه، احمدبن محمد، تجارب الامم، مصر، ١٣٣٢ق؛
بروكلمان، كارل، تاريخ الادب العربی، ترجمۀ عبدالحليم نجار، قاهره، ١٩٦٨م؛
خطيب بغدادی، احمدبن علی، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
ذهبی، محمدابن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و اكرم البوشی، بيروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
همو، معرفة القراء الكبار، به كوشش محمد سيد جادالحق، قاهره، ١٣٨٢ق / ١٩٦٧م؛
سيد، خطی؛
شالجی، عبود، حاشيه بر الفرج بعد الشدة، جزء ٤، بيروت، ١٣٩٨ق؛
فيروزآبادی، محمدبن یعقوب، البلغة، به كوشش محمد مصری، دمشق، ١٣٩٢ق / ١٩٧٢م؛
یاقوت، ادبا.

عبدالامیر سلیم