بابا تُنْبُكْتی، احمد بابا بن احمد صنهاجی ماسنی (٩٦٣-١٠٣٢ یا ١٠٣٦ ق/ ١٥٥٦-١٦٢٣ یا ١٦٢٧ م)، رجال‌شناس و فقیه مالكی بلاد سودان. نیاكان احمدبابا از بربرهای صنهاجه بودند و به خاندان آل اقیت از قبیلۀ مَسّوفه تعلق داشتند. وی در شهر تنبكتو به دنیا آمد و همانجا به تحصیل پرداخت و در مدت كوتاهی مدارج علمی را طی كرد. خانوادۀ او اهل فضل و دانش بودند و مدتها رهبری مذهبی و امر قضا را بر عهده داشتند (محبی، ١/ ١٧٠؛ مخلوف، ٢٩٨؛ كتانی، ١/ ١١٤؛ مراكشی، ٢/ ٩٩). از برجسته‌ترین استادان وی، پدرش (٩٢٩-٩٩٩ ق) بود كه حدیث و منطق را نزد او فراگرفت. احمدبابا نزد عمویش ابوبكر نحو آموخت؛ همچنین تفسیر، حدیث، فقه، اصول، ادبیات عرب و تصوف را از شیخ بغیع (٩٣٠-١٠٠٢ ق) فراگرفت و همو بود كه تأثیر علمی شگرفی بر بابا تنبكتی گذاشت (محبی، مخلوف، همانجاها؛ مراكشی، ٢/ ١٠٠).
در زمان حكومت احمد المنصور (٩٥٦-١٠١٢ق/ ١٥٤٩-١٦٠٣م) بر مراكش، و تصرف تنبكتو به فرماندهی محمود زرقون، باباتنبكتی و عشیرۀ او به سبب مخالفت با حكومت مركزی دستگیر، و به مراكش منتقل شدند. وی در مراكش به زندان افتاد و از ١٠٠٢ ق تا ١٠٠٤ ق در حبس به سر برد و سرانجام با این تعهد كه به زادگاهش باز نگردد، از زندان آزاد شد. بابا تنبكتی در مراكش از جایگاه علمی شایسته‌ای برخوردار شد، آنچنانكه از او تقاضا كردند تا در جامع الشرفا در مراكش تدریس نماید. طلاب از هر سو به او روی آوردند و حتى چند تن از بزرگان و مشایخ چون ابوالقاسم ابن ابی نعیم، قاضی ابوالعباس مكناسی، شیخ رجراجی، محمدبن یعقوب مراكشی، شهاب مقری و ابن ابی العافیه نزد او دانش آموختند (محبی، ١/ ١٧١-١٧٢؛ ابن ابی دینار، ١١؛ وفرانی، ٩٧؛ سلاوی، ٥/ ١٣٠؛ مخلوف، ٢٩٨- ٢٩٩؛ مراكشی، ٢/ ١٠١-١٠٢). در همین دوران تبعید بود كه بابا تنبكتی مشهورترین اثر رجالی خود به نام نیل الابتهاج را تكمیل كرد و خلاصۀ آن را با عنوان كفایةالمحتاج كه به شرح حال علمای مالكی اختصاص دارد، تألیف نمود (عنان، ١/ ٢٥٦، ٣٥٦-٣٥٧).
تبعید او تا زمان درگذشت احمد المنصور ادامه داشت و سپس فرزند و جانشین او زیدان به بابا تنبكتی و عشیره‌اش اجازه بازگشت به وطن داد. از سالهای ١٠١٤ ق و ١٠١٥ ق به عنوان سال بازگشت آنان به تنبكتو یاد شده است (قادری، ٨٧؛ قس: هرامه، ١/ ١٤-١٥). وی تا آخر عمر در زادگاهش به تعلیم پرداخت و سرانجام در همانجا نیز درگذشت (محبی، ١/ ١٧٢؛ قادری، ٨٧- ٨٨).

آثـار

افزون بر ٤٠ اثر در موضوعات مختلف نحو، فقه، اصول، رجال و تصوف به بابا تنبكتی نسبت داده شده كه از آن میان، آثار برجای مانده اینهاست:

الف ـ چاپی

١. نیل الابتهاج بتطریز الدیباج، معروف‌ترین اثر مؤلف كه تألیف آن در ١٠٠٥ ق و زمانی كه او در مراكش در تبعید به سر می‌برد، تكمیل شده است و به تصریح مؤلف، مستدرك و تكمله‌ای بر كتاب الدیباج المذهب ابن فرحون (ه‌ م) است. این كتاب نخستین بار در ١٣١٧ ق/ ١٨٩٩م در فاس منتشر گردید؛ سپس میان سالهای ١٣٢٩ و ١٣٥١ ق در حاشیۀ الدیباج المذهب ابن فرحون در قاهره به طبع رسید و سرانجام به كوشش عبدالحمید عبدالله هرامه در ١٩٨٩م در طرابلس چاپ شد. ترجمۀ اسپانیایی كتاب نیز همراه با متن اصلی آن در ١٨٦٥م در اسپانیا به چاپ رسیده است؛ ٢. مجموعۀ رسائل شامل «ارشاد الواقف لمعنی نیة الحالف»، «فتح الرزاق فی مسألة الشك فی الطلاق»، «افهام السامع بمعنی قول الشیخ خلیل فی النكاح بالمنافع» و «انفس الاعلاق فی فتح الاستغلاق من فهم كلام خلیل فی درك الصداق» كه در ١٣٠٧ ق در فاس منتشر شده است.

ب ـ خطی

١. كفایة المحتاج، گزیدۀ نیل الابتهاج كه نسخه‌های خطی متعددی از آن باقی مانده است (مثلاً نك‌ : عنان، ١/ ٢٥٦؛ GAL, II/ ٢٢٦, ٦١٨;
GAL, S, II/ ٧١٦)؛ ٢. جلب النعمة و دفع النقمة بمجانبة الولاة الظلمة (GAL, S، همانجا)؛ ٣. حكم بیع العبید المجلوبین من السودان (علوش، ٢(١)/ ٢٧٣)؛ ٤. منن الرب الجلیل، در شرح مختصر خلیل (همو، ٢(١)/ ٢٨٩-٢٩٠؛ محبی، ١/ ١٧١)؛ ٥. اللآلی السندسیة فی الفضائل السنوسیة ( فهرست ... ، ٢(٤)/ ٣٥١؛ GAL, S؛ همانجا). ٦. مرآةالتعریف بفضل العلم الشریف، كه نسخۀ خطی آن در مركز احمد بابا سودانی در تنبكتو موجود است (نك‌ : هرامه، ١/ ١٨؛ برای برخی دیگر از آثار خطی، نك‌ : عنان، ١/ ٩٧؛ هرامه، نیز GAL, S؛همانجاها؛ GAL, II/ ٦١٨-٦١٩؛ برای آثار یافت نشده، نك‌ : بغدادی، ١/ ٢٣٠، ٢/ ١٣٦، ٢١١، ٥٨٥، ٦٧٧- ٦٧٨؛ هرامه، ١/ ١٧- ١٨).
شایان توجه است كه در برخی از رساله‌های او، بازتاب اندیشۀ سیاسی و اجتماعی، و نگاه خاص او به مسائل و مشكلات مردم بلاد سودان آشكارا دیده می‌شود.

مآخذ

ابن ابی دینار، محمد، المؤنس، به كوشش محمد شمّام، تونس، ١٣٨٧ ق؛
بغدادی، ایضاح؛
سلاوی، احمد، الاستقصاء، به كوشش جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبیضا، ١٩٥٥م؛
علوش، ی. س. و عبدالله رجراجی، فهرس المخطوطات العربیة، رباط، ١٩٥٤ م؛
عنان، محمد عبدالله، فهارس الخزانة الملكیة، رباط، ١٤٠٠ ق/ ١٩٨٠ م؛
فهرست المخطوطات المصورة، قاهره، ١٣٩٠ ق/ ١٩٧٠ م؛
قادری، محمد، التقاط الدرر، به كوشش هاشم علوی قاسمی، بیروت، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
كتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، بیروت، ١٤٠٢ ق/ ١٩٨٢ م؛
محبی دمشقی، محمدامین، خلاصة الاثر، قاهره، ١٢٨٤ ق؛
مخلوف، محمد، شجرة النور الزكیة، قاهره، ١٣٥٠ق؛
مراكشی، عباس، الاعلام بمن حل مراكش و اغمات من الاعلام، فاس، ١٣٥٥ ق/ ١٩٣٦ م؛
وفرانی، محمد، نزهة الحادی باخبار ملوك القرن الحادی، به كوشش هوداس، رباط، مكتبة الطالب؛
هرامه، عبدالحمید عبدالله، مقدمه بر نیل الابتهاج بابا تنبكتی، طرابلس، ١٤٠٩ ق/ ١٩٨٩ م؛
نیز:

GAL;
GAL, S.

حمید گوینده