اِبْنِ عُقْده، ابوالعباس احمد بن محمد بن سعيد همدانی (١٥ محرم ٢٤٩-٧ ذيقعدۀ ٣٣٢ق / ١٠ فوريۀ ٨٦٣ - اول ژوئيۀ ٩٤٤م)، محدث بزرگ شيعی. عقده لقب پدر وی می‌باشد كه از وراقان و معلمان كوفه بود. خاندان او از طريق ولاء عتق با بنی هاشم (ظاهراً شاخۀ عباسی آن) و نيز با قبيلۀ همْدان (شاخۀ سبيع) خويشاوند بوده‌اند (خطيب، ٥ / ١٤- ١٥؛ طوسی، الفهرست، ٢٨؛ ابن بابويه، التوحيد، ٢٢٩؛ قس: سمعانی، ٧ / ٦٨) و شهرت ابن عقده به همدانی به همين جهت بوده است .
ابن عقده بيشتر عمر خود را در كوفه گذرانده و بنا به تصريح شاگردش ابن جعابی تنها سه سفر به بغداد داشته است (خطيب، ٥ / ١٨، ١٩، قس: ٥ / ١٤). نظر به اينكه ابن عقده در سفر اول خود به بغداد از علی بن داوود قنطری استماع حديث كرده است (د ٢٧٢ق / ٨٨٦م؛ نك‌ : خطيب، ١١ / ٤٢٥، ٥ / ١٤)، سفر وی به اين شهر بايد پيش از ٢٧٢ق بوده باشد. تعيين دقيق‌تر تاريخ اين سفر تنها بر اساس حدس ممكن است. نعمانی (ص ٣٤، ١٩١، جم‌ ‌) اسنادی ارائه كرده كه نشان می‌دهد ابن عقده در فاصلۀ سالهای ٢٦٢-٢٦٦ق / ٨٧٦-٨٨٠م و ٢٧١-٢٧٧ق / ٨٨٤-٨٩٠م استماعاتی داشته كه بنابر قراين خارجی احتمالاً در كوفه صورت گرفته است. بنابراين نخستين سفر وی به بغداد احتمالاً در فاصلۀ ٢٦٦-٢٧١ق بوده است. سفر دوم وی به بغداد كه در آن از احمد بن يحيی صوفی (د ٣٠٦ق، نك‌ : خطيب، ٥ / ٢١٣-٢١٥) استماع حديث كرده (همو، ٥ / ١٤)، طبعاً پيش از ٣٠٦ق / ٩١٨م صورت گرفته است و اين امر با اطلاعاتی كه ابنِ جِعابی در مورد سفر دوم به دست داده است سازگاری دارد (همو، ٥ / ١٨-١٩). اين سفر پيش از ٣١٨ق يعنی سال وفات يحيی بن صاعد (نك‌ : همو، ١٤ / ٢٣٤) پايان يافته، زيرا در اين تاريخ ابن عقده به كوفه بازگشته بوده است (همو، ٥ / ١٩). دربارۀ سفر سوم وی به بغداد تنها می‌دانيم كه وی در ٣٣٠ق / ٩٤٢م در جامع رصافه و مسجد براثا حديث گفته است (طوسی، الامالی، ١ / ٢٧٦). خطيب (٥ / ١٤) نيز تصريح كرده كه اين سفر در اواخر عمر وی صورت گرفته و وی چندی پس از بازگشت به كوفه درگذشته است (همو، ٥ / ٢٢-٢٣؛ نيز: طوسی، الرجال، ٤٤٢).
ابن عقده مذهب زيدی جارودی داشت و تا پايان عمر بر آن پايدار بود (طوسی، الفهرست، ٢٨؛ نجاشی، ٩٤). پدر وی نيز زيدی مذهب بوده است (خطيب، ٥ / ١٥). ابن عقده در مسجد براثا در ملأعام احاديثی در طعن شيخين روايت می‌كرده كه موافق تعاليم جاروديه است، با اينهمه حتی روايت حديثی در فضيلت عثمان به وی نسبت داده شده است (همو، ٥ / ١٥، ٢٢).
ابن عقده در حفظ حديث زبانزد بود و به روايتی حافظ ١٠٠ هزار حديث بوده و بر سند و متن تنها ٣٠٠ هزار حديث، از احاديث اهل بيت وقوف داشته است (همو، ٥ / ١٦-١٧؛ طوسی، الرجال، ٤٤٢). احاطۀ وی بر حديث به اندازه‌ای بود كه آنگاه كه يحيی بن صاعد از محدثان بغداد در سند روايتی در مورد شيخی كه حديث از او شنيده بود دچار خطا گشت، ابن عقده لغزش او را آشكار ساخت (خطيب، ٥ / ١٨-١٩). البته خود وی نيز نمی‌توانسته عاری از لغزش باشد. يكی از اين لغزشها كه در پرسشهای حاكم نيشابوری از دار قطنی به آن اشاره شده، حديث ابن عمر در غسل جمعه است كه ابن عقده آن را از طريق ثوری از ابواسحاق از نافع نقل كرده، ولی دار قطنی و حاكم نيشابوری معتقد بودند كه وی اشتباهاً يحيی بن وثاب را به نافع بدل كرده است (حاكم، ٩٧). اگر چه اين حديث از طريق ابواسحاق از نافع نيز روايت شده (نك‌ : احمد، ٢ / ٤٢، ١١٥، ١٤٥؛ ابن ماجه، ١ / ٢٤٦؛ مزی، ٦ / ١٩١-١٩٢)، ليكن آنچه از طريق ثوری از ابواسحاق شناخته شده، حديث يحيی بن وثاب است نه نافع (نك‌ : احمد، ٢ / ٥٣، ٥٧؛ مزی، ٦ / ٢٦١-٢٦٢). از نظر رجالی، ابن عقده بين اماميه مقبوليت عام داشته و بخش عمده‌ای از اصول شيعه توسط او روايت شده (طوسی، الرجال، ٤٤٢؛ همو، الفهرست، ٣، ٤، جم‌؛ نجاشی، ٤، ٦، جم‌ ) و حديث او به وفور در كتب اربعه وارد شده است. از قدمای اماميه، نعمانی (ص ١٤)، طوسی ( الفهرست، ٢٨) و نجاشی (ص ٩٤) بر وثوق وی تأكيد داشته‌اند، ولی در قرون بعد علامۀ حلی (ص ٢٠٣) و ابن داوود حلی (ص ٤٢٢) ظاهراً تنها به جهت امامی نبودن، وی را در عداد ضعفا آورده‌اند. در ميان علمای رجال اهل سنت ابوعلی حافظ او را مدح كرده است (خطيب، ٥ / ١٩)، ليكن برخی نيز وی را مورد طعن قرار داده‌اند. با دقت در عبارات می‌توان احتمال داد كه عامل طعن و جرح او بيشتر اعتماد وی بروجادات (ابن عدی، ١ / ٢٠٨-٢٠٩؛ حاكم، ٩٦) و گاه استغراب احاديث يا حتی تشيع او بوده است (خطيب، ٥ / ١٩-٢٢). اما در مورد صحت نسبتهايی چون تدليس، حيله و كذب به وی (ابن عدی، خطيب، همانجاها؛ ابن حجر، لسان، ١ / ٢٦٦)، بايد ترديد كرد.
ابن عقده، خود به عنوان يك رجالی بين اماميه مطرح بوده و جرح و تعديلِ او در كتب رجالی ايشان مورد توجه بوده است (به عنوان نمونه، نك‌ : علامۀ حلی، ٢٠٩؛ ابن داوود، ٧٥). وی بجز نقل حديث، به روايات تاريخی نيز پرداخته و وجود عناوينی چون كتاب الشوری و كتاب يحيی بن الحسين بن زيد و اخباره، در ميان آثار مفقود او (نك‌ : طوسی، الفهرست، ٢٩) دال بر اين مدعاست. بخش قابل توجهی از روايات تاريخی منقول در مقاتل الطالبيين ابوالفرج اصفهانی نيز برگرفته از مرويات ابن عقده است. ابن عقده از مشايخ بسياری در كوفه و بغداد استماع كرد كه از ميان ايشان می‌توان از ابراهيم بن ابی بكر بن ابی شيبه، احمد بن ابی خيثمه، حميد بن زياد و علی بن حسن ابن فضّال نام برد (ابن بابويه، التوحيد، ١٦٢، ٣٧٧؛ نعمانی، ٦٧؛ خطيب، ٥ / ١٤). خطيب (همانجا)، ذهبی، (سير، ١٥ / ٣٤١-٣٤٢) و خوئی (٢ / ٢٧٧-٢٨٠) فهرستی شامل برخی مشايخ ابن عقده را آورده‌اند (نيز نك‌ : ابن شاذان، ٤٠-٤١، ١٤٨؛ ابن بابويه، التوحيد، ٣٧٤؛ خزاز، ٢٥٥، جم‌؛ مفيد، الامالی، ٢١-٣٠، ٣٣٤؛ منتجب‌الدين، ٥٣؛ استرابادی، ١ / ٢٩٧، جم‌ ).
در ميان راويان ابن عقده محدثان مشهوری چون محمد بن يعقوب كلينی، ابوالحسن دارقطنی، ابوالقاسم طبرانی، ابوالفرج اصفهانی، ابوغالب زراری، ابن ابی زينب نعمانی، ابن عدی جرجانی، ابوحفص ابن شاهين، ابن جعابی و هارون بن موسی تَلْعُكبری ديده می‌شوند (كلينی، ٥ / ٤، جم‌؛ نعمانی، ٢١، جم‌؛ ابوالفرج، ٣، جم‌؛ زراری، ٨٤؛ مفيد، الامالی، ٢١؛ طوسی، الرجال، ٤٤٢؛ خطيب، همانجا). محدثانی از فرق مختلف از زيدی و امامی و سنی از ابن عقده روايت كرده‌اند (قس: نجاشی، ٩٥). فهرستی از راويان وی را خطيب (همانجا)، ذهبی (١٥ / ٣٤٢) و اردبيلی (١ / ٦٦) آورده‌اند (نيز نك‌ : ابن بابويه، التوحيد، ٣٧٤؛ همو، عيون، ١ / ٢٣٠؛ ابن شاذان، ٤٠؛ ابن عياش، ٤؛ زراری، ٢٩؛ مفيد، الامالی، ٣٩؛ همو، الاختصاص، ٨٥؛ طوسی، الامالی، ١ / ٢٥٢، ٢ / ٧٥؛ استرابادی، ١ / ٢٩٧).

آثـار

الف ـ چاپی

اثری با عنوان ذكر النبی (ص) منسوب به ابن عقده با ترجمۀ انگليسی نبيه عبود در ١٩٥٧م در «پاپيروسهای ادبيات عرب» در شيكاگو به چاپ رسيده است (GAS, I / ١٨٢). اين اثر احتمالاً همان است كه طوسی ( الفهرست، ٢٩) از آن به عنوان ذكر النبی (ص) و الصخرة و الراهب و طرق ذلك، ياد كرده است.

ب ـ خطی

جزئی از احاديث ابن عقده در ٦ برگ ضمن يك مجموعه در كتابخانۀ ظاهريه (ظاهريه، ٨٧) موجود است .

ج ـ يافت نشده

١. تفسير القرآن، نجاشی (صص ٩٤-٩٥) نسخه‌ای از آن را ديده است. ابن طاووس نيز نسخه‌ای از آن را در اختيار داشته و در سعد السعود (صص ٧١، ١١٧-١٢٠) و محاسبة النفس (ص ١٧) از آن نقل كرده است؛ ٢. الرجال. اين كتاب كه در مورد راويان امام جعفر صادق (ع) تأليف شده بود (طوسی، الفهرست، ٢٨)، به گفتۀ طوسی در تأليف الرجال كلاً مورد استفادۀ وی قرار گرفته است ( الرجال، ٢، ١٤٢-٣٤٢). در مورد اطلاعاتی كه به نقل از ابن عقده در رجال علامۀ حلی (ص ٨، جم‌ ‌) و ابن داوود (ص ٧٥، جم‌ ‌)، گاه در مورد اصحاب امام صادق (ع) و گاه در مورد اصحاب ديگر ائمه (ع) (علامه، ٣٥، ٥١، جم‌؛ ابن داوود، ٢٨٦، جم‌ ‌) آمده، بايد گفت از نسخه يا نسخه‌هايی اتخاذ شده كه در قرن ٧ق موجود بوده‌اند، زيرا اين اطلاعات در هيچ يك از منابع ديگر آن دو ديده نمی‌شود. ولی آن نسخه يا نسخه‌ها به همراه كتاب الرجال، احتمالاً برخی ديگر از آثار رجالی ابن عقده را نيز شامل می‌شده است (قس: طوسی، الفهرست، ٢٨)؛ ٣. الولاية. در اين كتاب مؤلف حديث غدير را از ١٠٥ طريق گردآورده بوده است (ابن شهر آشوب، المناقب، ٣ / ٢٥). كتاب مذكور يكی از منابع مورد استفادۀ ابوموسی مدينی (د ٥٨١ق) در تدوين مستدرك معرفة الصحابۀ ابن منده بوده است (نك‌ : ابن اثير، ١ / ٣٦٨، جم‌؛ ابن حجر، الاصابة، ٤ / ٨٠، جم‌ ). ابن طاووس ( الامان، ٩١، اليقين، ٣٣-٣٥) نيز نسخه‌ای از آن را در دست داشته و فهرستی از طرق احاديث مندرج در آن را در طرائف (١ / ١٤٠-١٤٢) آورده است. طوسی در فهرست (صص ٢٨-٢٩) اسامی برخی ديگر از آثار ابن عقده را ارائه كرده، ليكن عبارت وی نشان می‌دهد كه وی تمام اين آثار را شخصاً نديده و اسامی آنها را از ابن صلت اهوازی، شاگرد ابن عقده گرفته بوده است. نجاشی (صص ٩٤-٩٥) ضمن نقل كلام طوسی تنها دو عنوان بر عناوين وی افزوده است. ابن شهر آشوب ( المعالم، ١٧) نيز كتاب التسمية فی فقه اهل البيت بالاخبار را به فهرست طوسی افزوده كه شايد مأخوذ از برخی نسخ فهرست بوده باشد. افزون بر آنچه ذكر شد ابن شهر آشوب ( المناقب، ١ / ٩، ٢ / ٣٠٦) و ابن طاووس ( فتح الابواب، ١٥٩-١٦٠) سه اثر ديگر از ابن عقده تحت عناوين الدلائل، المجموع و تسمية المشايخ در دست داشته‌اند. در سده‌های ٦ و ٧ق / ١٢ و ١٣م آثار ديگری نيز از ابن عقده موجود بوده كه تعيين هويت آنها نياز به تحقيق بيشتری دارد (نك‌ : طبرسی، ٦ / ٣٧٤؛ ابن شهر آشوب، المناقب، ٢ / ٦٥، ٣ / ٢٠٥، ٢٠٧، ٤ / ٢١٥؛ ابن طاووس، الامان، ٧٠).

مآخذ

ابن اثير، اسدالغاية، قاهره، ١٢٨٦ق؛
ابن بابويه، محمدبن علی، التوحيد، به كوشش هاشم تهرانی، تهران، ١٣٨٧ق؛
همو، عيون اخبار الرضا (ع)، نجف، ١٣٩٠ق / ١٩٧٠م؛
ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، الاصابة، قاهره، ١٣٢٨ق؛
همو، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٢٩-١٣٣١ق؛
ابن داوود حلی، حسن بن علی، الرجال، به كوشش جلال‌الدين محدث، تهران، ١٣٤٢ش؛
ابن شاذان، محمدبن احمد، مائة منقبة، قم، ١٤٠٧ق؛
ابن شهر آشوب، محمدبن علی، معالم العلماء، نجف، ١٣٨٠ق / ١٩٦١م؛
همو، المناقب، قم، مؤسسۀ انتشارات علامه؛
ابن طاووس، علی بن موسی، الامان، قم، مكتبة المفيد؛
همو، سعد السعود، نجف، ١٣٦٩ق / ١٩٥٠م؛
همو، الطرائف، قم، ١٤٠٠ق؛
همو، فتح الابواب، به كوشش حامد الخفاف، بيروت، ١٤٠٩ق؛
همو، محاسبةالنفس، تهران، مرتضوی؛
همو، اليقين، نجف، ١٣٦٩ق / ١٩٥٠م؛
ابن عدی، عبدالله، الكامل فی ضعفاء الرجال، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
ابن عياش، احمدبن عُبیدالله، مقتضب الاثر، قم، مكتبة الطباطبائی؛
ابن ماجه، محمدبن یزید، سنن، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، ١٩٥٢م؛
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبيين، نجف، ١٣٨٥ق / ١٩٦٥م؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق؛
اردبيلی، محمدبن علی، جامع الرواة، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
استرابادی، شرف‌الدين علی، تأويل الآيات الظاهرة، قم، ١٤٠٧ق؛
حاكم نيشابوری، سؤالات الحاكم النيسابوری للدار القطنی، به كوشش موفق بن عبدالله بن عبدالقادر، رياض، ١٤٠٤ق؛
خزاز، علی بن محمد، كفاية الاثر، قم، ١٤٠١ق؛
خطيب بغدادی، احمدبن علی، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
خوئی، ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، نجف، ١٣٩٨ق / ١٩٧٨م؛
ذهبی، محمدبن احمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
زراری، ابوغالب، رسالة فی آل اعين، به كوشش محمد علی موحد ابطحی، اصفهان، ١٣٩٩ق؛
سمعانی، عبدالكريم بن محمد، الانساب، حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ق / ١٩٧٦م؛
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البيان، صيدا، ١٣٣٣ق؛
طوسی، محمدبن حسن، الامالی، بغداد، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤م؛
همو، الرجال، به كوشش محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٠ق / ١٩٦١م؛
همو، الفهرست، به کوشش محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، المكتبة المرتضوية؛
ظاهريه، خطی (المنتخب من مخطوطات الحديث)؛
علامۀ حلی، حسن بن یوسف، الرجال، نجف، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
كلينی، محمدبن یعقوب، الكافی، به كوشش علی‌اكبر غفاری، تهران، ١٣٨٨ق؛
مزی، يوسف بن عبدالرحمن، تحفة الاشراف، بمبئی، ١٣٩٥ق / ١٩٧٥م؛
مفيد، محمدبن محمد، الاختصاص، به كوشش علی‌اكبر غفاری، قم، جماعة المدرسين فی الحوزة العلمية؛
همو، الامالی، به كوشش استاد ولی و غفاری، قم، ١٤٠٣ق؛
منتجب‌الدين، علی بن عبیدالله، الاربعون حديثاً، قم، ١٤٠٧ق؛
نجاشی، احمدبن علی، الرجال، قم، ١٤٠٧ق؛
نعمانی، محمدبن ابراهیم، الغيبة، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
نيز:

GAS.

احمد پاکتچی