اِبْنِ سوده، عنوان افراد خاندانی از عالمان و قاضيان مالكی در مراكش، از اوايل سدۀ ١١ هجری تا زمان كنونی. جدّ اين خاندان محمد بن محمد بن علی بن سوده در ٧٥٤ ق از غرناطۀ اندلس به فاس هجرت كرده است (مراكشی، ٢/ ٢٦٩). از اولين افراد مشهور اين خاندان می‌توان از ابوالقاسم بن قاسم (د ١٠٠٤ ق/ ١٥٩٦ م) نام برد (نک‌ : حجوی، ٢/ ٢٧٢) كه از رضوان جنوی و قاضی حميدی علم آموخته و عده‌ای چون احمد بن يوسف فاسی از وی بهره برده‌اند (نک‌ : مخلوف، ٢٩٤). برخی از مشاهير اين خاندان عبارتند از:

١. ابوعبدالله محمد بن طالب بن علی تاودی

(د ٢٩ ذيحجۀ ١٢٠٩ ق/ ١٧ ژوئيۀ ١٧٩٥ م)، عالم جامع الاطراف مالكی و مشهورترين فرد خاندان. او در فاس به دنيا آمد. تولد او را به اختلاف در ١١١١ يا ١١٢٨ ق نوشته‌اند (مخلوف، ٣٧٣؛ جبرتی، ٢/ ١٤٩). موطأ را نزد ابوعبدالله محمدبن عبدالسلام ناصری و شهاب‌الدين احمد بن عبدالعزيز سجلماسی خواند. همچنين از ابوعبدالله محمد بن قاسم جسوس، ابوالبقاء يعيش بن زغاوی، ابوالعباس احمد بن احمد شدادی، شهاب‌الدين احمد بن مبارك و ديگران بهره برد (جبرتی، ٢/ ١٤٩-١٥٠) و به مقام شيخ الشيوخی نايل آمد و بر مسند تدريس و افتاء تكيه زد (حجوی، ٢/ ٢٩٤). پرووانسال (ص ٢٣٨) او را يكی از نوابغ مغرب خوانده است.
در ١١٨١ ق در مسير حج عالمان مصری از او حديث شنيدند (جبرتی، ٢/ ١٥٠). نيز در همانجا بود كه زبيدی صاحب تاج العروس از وی بهرۀ علمی برد (زبيدی، ذيل ماده سود). او در مكه و مدينه چندی به تدريس پرداخت (گنون، ١/ ٣٠٣) و از مشايخ حرمين اجازه دريافت كرد و به آنان اجازه داد (جبرتی، ٢/ ١٥٠-١٥١). پس از بازگفت به مغرب، سلطان محمد در ١٢٠٣ ق او را به منصب قضا خواند كه با ناخشنودی پذيرفت. با مرگ سلطان محمد و بروز اختلاف ميان فرزندانش در باب جانشينی پدر، از ابن سوده خواسته شد تا در اين امر حكميت كند و او مولی سليمان را برگزيد و با او به شرط رفتار براساس موازين شرعی و سنت نبوی بيعت كرد (همو، ٢/ ١٥١-١٥٢).

آثـار

ابوعبدالله محمد دارای تأليفات زيادی است كه مهم‌ترين آنها از اين قرار است:

الف ـ چاپی

١. حاشية علی الجامع الصحيح للأمام البخاری يا زادالمجد الساری لمطالع البخاری در ٤ مجلد (فاس، ١٣٢٨-١٣٣٠ ق)؛ ٢. اسئلة و اجوبة (فاس، ١٣٠١ ق)؛ ٣. شرح الاربعين النووية كه در فاس چاپ شده است؛ ٤. حلی المعاصم، كه شرحی است بر تحفة محمد بن عاصم در فقه مالكی و در ٣ مجلد در فاس، بين سالهای ١٣٠٨-١٣١٠ ق به چاپ رسيده است؛ ٥. شرح لامية الزقاق، در علم قضا كه در فاس چاپ شده است؛ ٦. شرح مختصر خليل كه در فاس به چاپ رسيده است؛ ٧. الفهرسة الصغری، دربارۀ برخی از مشايخ و متن اجازاتی كه به مؤلف داده شده است و به گفتۀ زركلی (٦/ ١٧١) به چاپ رسيده است.

ب ـ خطی

١. تحفة الاخوان بفوات التنيا بطول الزمان (علوش، ٢(١)/ ٢٦٣)؛ ٢. تقييد علی الجامع المنسوب لخليل (همو، ٢(١)/ ٢٦٨)؛ ٣. تقييد فی بيع العقار (حجی، ١٣٠)؛ ٤. ثبت بمن لقيهم التاودی من صالحی المغرب (وكيل، ٢(٤)/ ١٣٦)؛ ٥. مناسك الحج (حجی، ٢٠٥-٢٠٦).

٢. ابوالعباس احمد بن محمد بن طالب تاودی

(١١٥٣- ١٢٣٥ ق/ ١٧٤٠-١٨٢٠ م)، تحصيلات خود را نزد پدر آغاز كرد و از استادان ديگری چون ابوعبدالله محمد بن حسن جنوی و ابوعبدالله محمد بن حسن بنانی نيز بهره برد. در ١١٨١ ق كه پدرش به حج رفت او را به جای خويش بر كرسی تدريس نشاند (مراكشی، ٢/ ٢٠٧). از جانب سلطان مراكش مدتی جميع امور قضايی مغرب بدو سپرده شد و در حكم قاضی القضاة مغرب بود (حجوی، ٢/ ٢٩٧).
سه فرزند وی ابوالفضل عباس بن احمد (د ١٢٤١ ق)، ابوعبدالله محمد طالب بن احمد (د ١٢٥٢ ق) و محمد عبدالواحد بن احمد (د ١٢٥٣ ق) از عالمان عصر خويش بودند (نک‌ : كتانی، ٢/ ٩٢٠؛ مخلوف، ٣٩٦).

٣. ابوعيسی مهدی بن طالب

(١٢٢٠-١٢٩٤ ق/ ١٨٠٥-١٨٧٧ م)، نزد مشايخی چون يازمی، بدرالدين حمومی و عبدالقادر كوهن به تحصيل پرداخت (مخلوف، ٤٠٣). سپس قاضی مكناسه و زرهون گرديد (سلاوی، ٩/ ٧١؛ زركلی، ٧/ ٣١٣). در ١٢٦٩ ق به قصد حج راهی مشرق شد (ابن سوده، ٣٩٣؛ قس: سلاوی، همانجا). از جمله شاگردان و راويان وی عبدالكبير كتانی و ابوعبدالله محمد مدنی (كتانی، ٢/ ٧٤٣، ١٠٥٣-١٠٥٤) و جعفر كتانی (مخلوف، همانجا) قابل ذكرند. از آثار او حاشيه‌ای بر شرح السُّلمّ فی المنطق است كه به گفتۀ زركلی (٧/ ١١٤) در دو جزء به چاپ رسيده است. وی همچنين رساله‌ای در تنظيم لشكر دارد كه آن را به درخواست ملك محمد رابع نوشته و نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ احمديۀ فاس موجود است (نک‌ : زركلی، همانجا؛ برای ديگر آثار او نک‌ : ابن سوده، ٣٦٤، ٣٩٣؛ مخلوف، ٤٠٣).

٤. ابوالعباس احمد بن طالب

(١٢٤١-١٣٢١ ق/ ١٨٢٦-١٩٠٣ م)، تحصيلات خود را نزد محمد بن عبدالرحمن حجرتی و محمد بن عبدالقادر كردودی آغاز كرد (مراكشی، ٢/ ٢٦٩؛ كتانی، ١/ ٤٨٤، ٢/ ١٠٤٢). سپس در ١٢٦٨ ق برای ادامۀ تحصيل به تونس رفت و از علمای آن ديار چون محمد بن احمد نيفر، سالم بن حاجب و محمد بيرم بهره برد و از آنان اجازه دريافت كرد (مخلوف، ٤٣٠؛ مراكشی، ٢/ ٢٧٠). سال بعد به حج رفت و در حرمين از محمد بن علی سنوسی و ديگران استفاده برد (همانجا). آنگاه امامت و خطابت مسجد مولانا ادريس را برعهده گرفت. در ١٢٨٥ ق قاضی ازمور شد و سپس در ١٢٩٢ ق در طنجه منصب قضا يافت و در ١٢٩٤ ق بعد از مرگ برادرش ابوعيسی مهدی به جای او قاضی مكناسه گرديد (مراكشی، ٢/ ٢٧٠). از اقدامات وی تأسيس خزانۀ احمديه در مراكش است كه به نام احمديه خوانده می‌شود (ابن سوده، ٢٣).
از آثار وی اين كتابها را می‌توان نام برد: ١. تحرير المقال، دربارۀ بسمله كه به گفتۀ زركلی (١/ ١٣٩) به چاپ رسيده است؛ ٢. ختمات لصحيح البخاری كه به گفتۀ همو (همانجا) بخشی از آن به چاپ رسيده است؛ ٣. رفع اللبس و الشبهات عن ثبوت الشرف من قبل الامهات كه در قاهره (١٣٢١ ق) چاپ شده است.

٥. ابوعبدالله محمد عابد بن احمد بن طالب

(١٢٧٢- ١٣٥٩ ق/ ١٨٥٥-١٩٤٠ م). او بيش از ٥٠ سال خطيب مسجد مولی ادريس بود (زركلی، ٦/ ١٨٠).
از آثار او سنان القلم لتنبيه وديع كرم، چاپ سنگی در فاس (١٣٢٥ ق/ ١٩٠٧ م) و مسامرة الاعلام و تنبيه العوام بكراهية القيام لمولد خيرالانام را كه به گفتۀ زركلی (٦/ ١٨٠) به چاپ رسيده، می‌توان نام برد.

مآخذ

ابن سوده، عبدالسلام بن عبدالقادر، دليل مؤرخ المغرب الاقصی، تطوان، ١٣٦٩ ق؛
پرووانسال، لوی، مورخوالشرفاء، ترجمۀ عبدالقادر الخلاّدی، رباط، ١٣٩٧ ق/ ١٩٧٧ م؛
جبرتی، عبدالرحمن، تاريخ عجائب الآثار فی التراجم و الأخبار، بيروت، دارالجيل؛
حجوی، محمد بن حسن، الفكر السامی، مدينه، ١٣٩٧ ق؛
حجی، محمد، فهرس الخزانة العلمية الصبيحيّة، كويت، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٥ م؛
زبيدی، تاج العروس؛
زركلی، اعلام؛
سلاوی، احمد بن خالد، الاستقصاء، به كوشش جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبيضاء، ١٩٥٦ م؛
علوش، ی. س. و عبدالله الرجراجی، فهرس المخطوطات العربية، رباط، ١٩٥٤ م؛
كتانی، عبدالحی بن عبدالکبیر، فهرس الفهارس و الاثبات، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٤٠٢ ق/ ١٩٨٢ م؛
گنون، عبدالله، النبوغ المغربی، بيروت، دارالكتاب اللبنانی؛
مخلوف، محمد بن محمد، شجرة النور الزكية، بيروت، ١٣٥٠ ق؛
مراكشی، عباس بن ابراهیم، الاعلام بمن حَلّ مراكش و اغمات من الاعلام، فاس، ١٣٥٧ ق/ ١٩٣٨ م؛
وكيل، مختار، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٣٩٠ ق.

علی بيات