اِبْنِ تُرْكُمانی،‌ ابوالحسن‌ علاءالدين‌ علی‌ بن‌ عثمان‌ بن‌ مصطفی‌ ماردينی‌ (٦٨٣-٧٥٠ ق‌/ ١٢٨٤- ١٣٤٩ م‌)، مفسر، محدث‌، فقيه‌ و قاضی‌ حنفی‌، اديب‌ و شاعر مصری‌. نياكان‌ او از قبيلۀ «تركمان‌» و از «ماردين‌» ــ قلعه‌ای‌ در بين‌النهرين‌ ــ بودند (ابن‌تغری‌ بردی‌، المنهل‌ ١/ ٣٦٢-٣٦٣) كه‌ به‌ مصر كوچ‌ كردند. پدر او قاضی‌ فخرالدين‌ (د ٧٣١ ق‌/ ١٣٣١ م‌) و برادرش‌ احمد بن‌ عثمان‌ (د ٧٤٤ ق‌/ ١٣٤٣ م‌) و دو فرزندش‌ عزالدين‌ عبدالعزيز (د ٧٤٩ ق‌/ ١٣٤٨ م‌) و جمال‌الدين‌ عبدالله‌ (د ٧٦٩ ق‌/ ١٣٦٨ م‌) و برخی‌ از نوادگان‌ او نيز از فقيهان‌ و قاضيان‌ حنفی‌ در مصر بوده‌اند (ابن‌ ابی‌ الوفا، ٣٦٦-٣٦٧؛ سيوطی‌، ١/ ٢٦٧). وی‌ دانشهای‌ روزگار خود را مانند ادبيات‌، فقه‌، حديث‌، تفسير و كلام‌ به‌ خوبی‌ آموخت‌ و به‌ مقام‌ فقهی‌ بلندی‌ دست‌ يافت‌ و در ٧٤٨ ق‌ به‌ جای‌ قاضی‌القضاة زين‌الدين‌ بسطامی‌ (د ٧٧١ ق‌/ ١٣٦٩ م‌) به‌ قضاوت‌ در مصر گمارده‌ شد و تا هنگام‌ مرگ‌ اين‌ مقام‌ را دارا بود (ابن‌ حجر، ٤/ ١٠٠؛ ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم‌، ١٠/ ٢٤٦) و سرانجام‌ در قاهره‌ درگذشت‌.
يكی‌ از مهم‌ترين‌ رويدادهای‌ زندگی‌ ابن‌تركمانی‌ و از مشهورترين‌ فتاوی‌ او به‌ حادثه‌ای‌ مربوط می‌شود كه‌ در مراسم‌ حج‌ سال‌ ٧٤٨ ق‌ اتفاق‌ افتاد. در اين‌ مراسم‌ اختلافی‌ در مورد وقوف‌ در عرفه‌ پديد آمد كه‌ ابن‌تركمانی‌ يك‌ طرف‌ اين‌ اختلاف‌ بود. قاضی‌ مكه‌ در حضور قاضی‌ القضاة عزالدين‌ بن‌ جماعة روز جمعه‌ را روز وقوف‌ در عرفه‌ اعلام‌ كرد و حال‌ آنكه‌ روز عرفه‌ در مصر و اسكندريه‌ روز پنجشنبه‌ بود. ابن‌تركمانی‌ كه‌ مصری‌ بود با رأی‌ قاضی‌ مكه‌ مخالفت‌ كرد و فتوا داد كه‌ حج‌ حاجيان‌ باطل‌ است‌ و جملگی‌ آنان‌ بايد مُحرم‌ بمانند و از تمام‌ محرمات‌ ايام‌ احرام‌ اجتناب‌ ورزند تا بار ديگر در عرفه‌ وقوف‌ كنند. شافعيان‌، سخت‌ بر او خشم‌ گرفته‌، فتوايش‌ را رد و حتی‌ او را به‌ محاكمه‌ تهديد كردند كه‌ با پا در ميانی‌ ابن‌ جماعة و ناديده‌ گرفتن‌ رأی‌ ابن‌تركمانی‌ ماجرا پايان‌ يافت‌ (مقريزی‌، ٢(٣)/ ٧٢٥).
از او آثاری‌ در فقه‌، حديث‌ و ادب‌ باقی‌ مانده‌ كه‌ عبارتند از: جوهر النقی‌ فی‌ الرّد علی‌ البيهقی‌، اين‌ كتاب‌ كه‌ از مهم‌ترين‌ آثار ابن‌تركمانی‌ است‌، در نقد كتاب‌ السنن‌ الكبيرة اثر ابوبكر بيهقی‌ است‌ و در ١٣١٦ ق‌/ ١٨٩٨ م‌ در دو جلد در حيدرآباد دكن‌ چاپ‌ شده‌ است‌. بهجة الاريب‌ ممّا فی‌ كتاب‌ الله‌ العزيز من‌ الغريب‌، نسخه‌هايی‌ از آن‌ در كتابخانۀ ملی‌ ملك‌ (١/ ٩٨) و آصفيه‌ و دارالكتب‌ المصرية (GAL, S, II/ ٦٧-٦٨) موجود است‌؛ تخريج‌ احاديث‌ الهداية (جامعه‌، ٥(٢)/ ٢١١)؛ التنبيه‌ علی‌ احاديث‌ الهداية و الخلاصة (دوسلان‌، ١٨٩)؛ منظومة فی‌ الكباير ( آلوارت‌، II/ ٦٣٠)؛ الجواهر الفرد فی‌ المناظرة بين‌ النرجس‌ و الورد (ظاهريه‌، ١/ ١٦٩-١٧١)؛ تلخيص‌ المتشابه‌ (حاجی‌ خليفه‌، ١/ ٤٧٣)؛ الدرة السنية فی‌ العقيدة السنية (همو، ١/ ٧٤٠)؛ السعديّة، (همو، ٢/ ٩٩١)؛ الضعفاء و المتروكين‌ (همو، ٢/ ١٠٨٧ م‌)؛ مختصر ابن‌ الصلاح‌ (ابن‌ ابی‌ الوفا، ٣٦٧)؛ مختصر المحصل‌ در كلام‌، اين‌ كتاب‌ كوتاه‌ شدۀ محصل‌ افكار المتقدمين‌ و المتأخرين‌ من‌ الحكماء و المتكلمين‌ اثر امام‌ فخرالدين‌ محمد بن‌ عمر رازی‌ است‌ (ابن‌حجر، ٤/ ١٠١؛ حاجی‌ خليفه‌، ٢/ ١٦١٤)؛ المنتخب‌ فی‌ علوم‌ الحديث‌ و المؤتلف‌ و المختلف‌ (ابن‌تغری‌ بردی‌، النجوم‌، ١٠/ ٢٤٧) كه‌ در نسب‌شناسی‌عرب‌ است‌ (حاجی‌خليفه‌، ١٦٣٧)؛ مقدمة فی‌ اصول‌ الفقه‌ و المختصر رسالة القشيری‌ (ابن‌تغری‌ بردی‌، همانجا)؛ به‌ گفتۀ ابن‌ حجر (٤/ ١٠١) وی‌ آثار ديگری‌ نيز داشته‌ است‌ كه‌ ناتمام‌ بوده‌اند.

مآخذ

ابن‌ ابی‌ الوفا، عبدالقادر بن محمد، الجواهر المضيئة، حيدرآباد دكن‌، ١٣٣٢ ق‌/ ١٩١٤ م‌؛
ابن‌ تغری‌ بردی‌، يوسف‌، المنهل‌ الصافی‌، به‌ كوشش‌ احمد يوسف‌ نجاتی‌، قاهره‌، ١٣٧٥ ق‌/ ١٩٥٦ م‌؛
همو، النجوم‌؛
ابن‌ حجر، احمد بن علی، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن‌، ١٣٤٩ ق‌/ ١٩٣٠ م‌؛
جامعه‌، خطی‌؛
حاجی‌ خليفه‌، كشف‌ الظنون‌، استانبول‌، ١٩٤١ م‌؛
سيوطی‌، حُسن‌ المحاضره‌، قاهره‌، ١٢٩٩ ق‌/ ١٨٨٢ م‌؛
ظاهريه‌، خطی‌؛
مقريزی‌، احمد بن علی، السلوك‌، به‌ كوشش‌ محمد مصطفی‌ زياده‌، قاهره‌، ١٩٨٥ م‌؛
ملك‌، خطی‌؛
نيز:

Ahlwardt;
De Slane, Baron, Catalogue des manuscrits arabes de la Bibliothèque nationale, Paris, ١٨٨٣-١٨٩٥;
GAL, S.
حسن‌ يوسفی‌ اشكوری‌