حَشْر، پنجاه و نهمین سورۀ قرآن کریم در جزء ٢٨ که از ٢٤ آیه، ٤٤٥ کلمه و ٥٣٠‘١ حرف ترکیب یافته است. نام «حشر» از آیۀ دوم سوره برگرفته شده که به معنای گردآوردن و راندن است (ابن‌فارس، ٢/ ٦٦؛ راغب، ١١٨- ١١٩؛ طریحی، ٣/ ٢٦٨). این سوره از دیرباز به همین نام خوانده شده است (مقاتل، ٤/ ٢٧٣؛ ابن ابی حاتم، ١٠/ ٣٣٤٥)، اما ابن عباس و برخی دیگر از صحابه بر نام «بنی‌النضیر» اصرار دارند (نک‌ : بخاری، ٤/ ١٤٧٨، ١٨٥٢؛ بغوی، ٤/ ٣١٣؛ نیز نک‌ : ابن‌عاشور، ٢٨/ ٥٦)، که علت آن را عدم خلط با معنای قیامت از این واژه دانسته‌اند (ابن‌حجر، ٨/ ٤٨٣؛ سیوطی، الاتقان، ١/ ١٥٤).
این سوره در شمار سور مسبّحات (نسایی، السنن الکبرى، ٦/ ١٧٩؛ ابوالفتوح، ١٩/ ٩٤)، و بر اساس برخی تقسیم‌بندیها، در شمار ممتحنات و نیز از سوره‌های مجموعۀ مفصّل است (زرکشی، ١/ ٢٤٥؛ سیوطی، همان، ١/ ١٧٤؛ رامیار، ٥٩٥-٥٩٦). این سوره در مصحف حاضر، پس از سورۀ مجادله و پیش از ممتحنه جای دارد، اما در روایات، ترتیب نزول پس از ممتحنه، پیش از سورۀ نصر و پس از سورۀ بینه آمده است (ابن‌ندیم، ٢٨؛ ابوعمرو، ١٣٧؛ زرکشی، ١/ ١٩٤). در میان روایات ترتیب نزول، غالباً ردیفهای ٩٩ تا ١٠١ به این سوره اختصاص داده شده‌ است (ابن‌ندیم، زرکشی، همانجاها؛ دروزه، ١/ ١٦).
همۀ مفسران تمام آیات این سوره را مدنی دانسته‌اند که در این میان، سیاق نیز گواه مدنی بودن شمرده شده است (طباطبایی، ١٩/ ٢٠١). برخی، همخوانی آیات را نشانۀ نزول یکبارۀ سوره، و آن را دارای یک شخصیت واحد می‌دانند (دروزه، ١/ ١١١). ویژگی برجسته و منحصربه‌فرد این سوره، ٣ آیۀ پایانی می‌باشد که حاوی بزرگ‌ترین مجموعۀ اسامی خداوند در قرآن مجید است.
وجه تناسب این سوره با سورۀ قبلش یعنی مجادله، در تأیید وعده‌ای مبتنی بر یـاری خداباوران و خذلان پیروان شیطان (نک‌ : مجادله/ ٥٨/ ٥، ١٩-٢٢) دانسته شده است (طبرسی، ٩/ ٣٨٤؛ بقاعی، ١٩/ ٤٠٢). ارتباط سورۀ حشر با سورۀ بعد، ممتحنه، منحصر به آیۀ اول است که مسلمانان را از روابط دوستانه با دشمنان ــ که نمونه‌هایی از آن در سورۀ حشر بیان شده است ــ بر حذر می‌دارد (طبرسی، ٩/ ٤٠٢؛ ابن‌زبیر، ٣٣٣؛ ابوحیان، ٨/ ٢٥١).
سورۀ حشر از ٣ واحد موضوعی (رکوع) تشکیل شده است: بخش نخست که محور موضوعی این سوره است، یادکردی از اخراج بنی‌نضیر و احکام مربوط به اموال به دست آمده از آنها ست (آیات ١-١٠). سپس به توصیف منافقان و سرانجامِ آنان اشاره می‌شود که قصد همکاری با گروه پیشین را داشته‌اند (آیات ١١-١٧). بخش پایانی سوره، دربردارندۀ اندرزهایی به مؤمنان، تمثیلی از عظمت قرآن و اسمای الٰهی است.
عبارت « ... كَیْ لا يَكُونَ دُولَةً ... » در آیۀ هفتم، بسیار مورد توجه اندیشمندان معاصر بوده، و برداشتهایی ابتکاری از آن صورت گرفته است؛ همچون محدود بودن مالکیت فردی (قطب، ٦/ ٣٥٢٤-٣٥٢٥؛ صادقی، ٢٨/ ٢٣٩) و نظریۀ توازن اجتماعی (صدر، صورة ... ، ٣٥-٣٦، اقتصادنا، ٦٢٨). برخی پا را فراتر گذارده، از امکان برداشت یک نظام اقتصادی سخن به میان آورده‌اند (فضل اللٰه، ٢٢/ ١٠٨). آیۀ « ... وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ ... » نیز همواره مورد تمسک صحابه و علما در احکام شرعی که نص قرآنی ندارد، بوده است (ابن ابی شیبه، ٥/ ٤٧٧؛ نسایی، سنن، ٨/ ٣٠٨؛ مفید، ٣٦٤؛ نحاس، ٤/ ٣٩٥). افزون بر آن، برخی کسان از این آیه، عصمت پیامبر (ص) را برداشت کرده‌اند (مغنیه، ٧/ ٢٨٧).
براساس احادیثی، برخی بر آن‌اند که آیۀ نهم: «وَ يُؤْثِرُونَ عَلى‌ اَنْفُسِهِمْ ... » در شأن امام علی (ع) نازل شده است (قاضی نعمان، ٢/ ٤٠٤؛ طوسی، ١٨٥؛ نیز حسکانی، ٢/ ٣٣٢). همچنین در روایات شیعه، امام علی (ع)، در کنار مؤمن آل‌فرعون و حبیب نجار به عنوان مصداق آیۀ « ... اَلَّذينَ سَبَقونا بِالايْمانِ ... » (آیۀ ١٠) دانسته شده است (فرات کوفی، ٤٧٧؛ مجلسی، ٣٨/ ٢٢٥).
در روایاتی، اسم اعظم الٰهی در ٦ آیۀ پایانی این سوره قرار داده شده است (طبرسی، ٩/ ٤٠١؛ ابن‌طاووس، ٣١٧؛ زیلعی، ٣/ ٤٤٣). برخی، مصداق عبارتِ افضل از ٠٠٠‘١ آیه در سور مسبحات (نک‌ : ابوعبید، ١٣٩؛ دارمی، ٢/ ٤٥٨؛ ابوداوود، ٢/ ٤٨٨) را مضامین پایانی سورۀ حشر دانسته‌اند (سیوطی، الدر ... ، ٦/ ١٧٠؛ شوکانی، ٥/ ١٩٨؛ قس: نیشابوری، ١/ ٣٤؛ ابن‌کثیر، ٨/ ٣٩).
روایاتی از شیعه و سنی در فضیلت قرائت این سوره وجود دارد‌ که خواننده را به آمرزش تمام گناهان (نک‌ : زمخشری، ٤/ ٥١٠؛ بیضاوی، ٥/ ٣٢٤) و درود فرستادن موجودات بر او (ابن‌بابویه، ١١٧- ١١٨؛ دیلمی، ٣٧٨- ٣٧٩) وعده می‌دهد. همچنین فضایل بسیاری برای قرائت ٣ آیۀ پایانی آن بیان شده است (ثعلبی، ٩/ ٢٨٩؛ قرطبی، ١٨/ ٤٩؛ طبرسی، ٩/ ٣٩٩؛ نیز دارمی، همانجا؛ ترمذی، ٤/ ٢٥٣-٢٥٤). این موارد فارغ از فضایلی است که قاری سور مسبحات را به آن بشارت داده‌اند (نک‌ : کلینی، ٢/ ٦٢٠؛ کفعمی، ٤٤٦). سرانجام این سوره با همان مضمون آغازین، یعنی تسبیح خداوند پایان می‌یابد و بدین‌گونه افتتاح و اختتام سوره به هم پیوند می‌خورد.

مآخذ

ابن ابی حاتم، عبدالرحمان، تفسیر القرآن العظیم، به کوشش اسعد محمد طیب، صیدا، مکتبة مصریه؛
ابن ابی شیبه، عبدالله، المصنف، به کوشش سعید محمد لحام، بیروت، ١٤٠٩ ق؛
ابن‌بابویه، محمد، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، به کوشش محمد مهدی حسن خرسان، قم، ١٣٦٨ ش؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، فتح الباری، بیروت، دارالمعرفه؛
ابن‌زبیر، احمد، البرهان فی ترتیب سور القرآن، به کوشش محمد شعبانی، مغرب،١٤١٠ ق/ ١٩٩٠ م؛
ابن‌طاووس، علی، مهج الدعوات، قم، ١٤١١ ق؛
ابن‌عاشور، محمد طاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ؛
ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قم، ١٤٠٤ ق؛
ابن‌كثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، ١٤١٩ ق؛
ابن‌ندیم، الفهرست؛
ابوحیان غرناطی، البحر المحیط، به کوشش عادل احمد عبدالموجود و دیگران، بیروت، ١٤٢٢ ق؛
ابوداوود سجستانی، سلیمان، سنن، به کوشش سعید محمد لحام، بیروت، ١٤١٠ ق؛
ابوعبید قاسم بن سلام، فضائل القرآن، به کوشش وهبی سلیمان غاوجی، بیروت، ١٤١١ ق؛
ابوعمرو دانی، عثمان، البیان فی عدد آی القرآن، به کوشش غانم قدوری، کویت، ١٤١٤ ق؛
ابوالفتوح رازی، روض الجنان، به کوشش محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح، مشهد، ١٣٧٨ ش؛
بخاری، محمد، صحیح، به کوشش مصطفى دیب البغا، بیروت، ١٤٠٧ ق؛
بغوی، حسین، تفسیر (معالم التنزیل)، به کوشش خالد عبدالرحمان عک، بیروت، دارالمعرفه؛
بقاعی، ابراهیم، نظم الدرر، حیدر آباد دکن، ١٤٠٢ ق/ ١٩٨٢ م؛
بیضاوی، عبداللٰه، انوار التنزیل، بیروت، ١٤١٨ ق؛
ترمذی، محمد، سنن، به کوشش عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، ١٤٠٣ ق؛
ثعلبی، احمد، الكشف و البیان، بیروت، ١٤٢٢ ق؛
حسکانی، عبیداللٰه، شواهد التنزیل، به کوشش محمدباقر محمودی، تهران، ١٤١١ ق/ ١٩٩٠ م؛
دارمی، عبداللٰه، سنن، دمشق، ١٣٤٩ ق؛
دروزه، محمدعزت، التفسیر الحدیث، قاهره، ١٣٨٣ ق؛
دیلمی، حسن، اعلام الدین، قم، ١٤٠٨ ق؛
راغب اصفهانی، حسين، المفردات، به کوشش ندیم مرعشلی، بيروت، دارالفکر؛
رامیار، محمود، تاریخ قرآن کریم، تهران، ١٣٨٤ ش؛
زرکشی، محمد، البرهان فی علوم القرآن، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، ١٣٧٦ ق؛
زمخشری، محمود، الكشاف، بیروت، ١٤٠٧ ق؛
زیلعی، عبداللٰه، تخریج الاحادیث و الآثار، به کوشش عبداللٰه سعد، ریاض، ١٤١٤ ق؛
سيوطی، الاتقان، به کوشش سعید مندوب، بیروت، ١٤١٦ ق؛
همو، الدرالمنثور، قم، ١٤٠٤ ق؛
شوكانی، محمد، فتح القدير، دمشق/ بيروت، ١٤١٤ ق؛
صادقی تهرانی، محمد، الفرقان، قم، ١٣٦٥ ش؛
صدر، محمدباقر، اقتصادنا، قم، ١٤١٧ ق؛
همو، صورة عن اقتصاد المجتمع الاسلامی، قم، ١٣٩٩ ق؛
طباطبایی، محمدحسین‌، المیزان‌، قم‌، ١٤١٧ ق؛
طبرسی، فضل، مجمع البیان، به کوشش محمد جواد بلاغی، تهران، ١٣٧٢ ش؛
طريحی، فخرالدين، مجمع البحرين، تهران، ١٣٧٥ ش؛
طوسی، محمد، الامالی، قم، ١٤١٤ ق؛
فرات كوفی، ابوالقاسم، تفسير، تهران، ١٤١٠ ق؛
فضل اللٰه، محمدحسين، من وحی القرآن، بیروت، ١٤١٩ ق؛
قاضی نعمان، شرح الاخبار، به کوشش حسینی جلالی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی؛
قرآن کریم؛
قرطبی، محمد، الجامع لاحكام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، تهران، ١٣٧٢ ق؛
قطب، سید، فی ظلال القرآن، به کوشش محمد قطب، بیروت، ١٤١٢ ق؛
کفعمی، ابراهیم، المصباح، بیروت، ١٤٠٣ ق؛
کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٦٣ ش؛
مجلسی، محمدبـاقر، بحار الانـوار، بیـروت، ١٤٠٤ ق؛
مغنيه، محمد جواد، التفسير الكاشف، بیروت، ١٩٨١ م؛
مفید، محمد، المقنعة، قم، ١٤١٣ ق؛
مقاتل بن سلیمان، التفسیر، به کوشش عبداللٰه محمود شحاته، بیروت، ١٤٢٣ ق؛
نحاس، احمد، اعراب القرآن، به کوشش زهیرغازی زاهد، بیروت، ١٤٠٥ ق؛
نسایی، احمد، سنن ( المجتبى)، بیروت، ١٣٤٨ ق؛
همو، السنن الکبرى، بیروت، ١٤١١ ق؛
نیشابوری، حسن، تفسیر غرائب القرآن، بیروت، ١٤١٦ ق.

یحیى میرحسینی