اِبْنِ بِطْريق‌، ابوحسين‌، يا ابوزكريا شمس‌الدين‌ يحيی‌ بن‌ حسن‌ بن‌ حسين‌ بن‌ علی‌ بن‌ محمد بن‌ بطريق‌ اسدی‌ حلی‌ (٥٢٣ -٦٠٠ ق‌/ ١١٢٩-١٢٠٤ م‌)، محدث‌، فقيه‌، اديب‌ و متكلم‌ امامی‌.
آل‌ بطريق‌ از خاندانهای‌ بزرگ‌ علم‌ و ادب‌ در حله‌ بودند. ابن‌ بطريق‌ و دو فرزندش‌ علی‌ و محمد از مشهورترين‌ افراد اين‌ خاندان‌ به‌ شمار می‌آيند (صدر، ١٢٩، ١٣٠). به‌ گفتۀ بحرالعلوم‌ امروز از بازماندگان‌ اين‌ خاندان‌ بزرگ‌ شيعه‌ كسی‌ را در حله‌ نمی‌شناسيم‌ (ص‌ ٢٨٤، حاشيه‌).
وی‌ فقه‌ و كلام‌ را بر مذهب‌ اماميه‌ نزد سديدالدين‌ محمود حمصی‌ فراگرفت‌ و نحو، لغت‌، نظم‌ و نثر را نيز بياموخت‌ (مجلسی‌، مدخل‌، ١٤٩؛ ابن‌حجر، ٦/ ٢٤٧) و چندان‌ كوشيد تا در مذهب‌ اماميه‌ به‌ مرتبۀ افتاء دست‌ يافت‌. وی‌ مدتی‌ در بغداد و سپس‌ در واسط سكنی‌ گزيد و به‌ زهد و پرهيز شهرت‌ يافت‌ (همانجا). مشايخ‌ عمدۀ روايی‌ او از اهل‌ سنت‌ عبارتند: از ابوالغنائم‌ معمر بن‌ محمد بن‌ احمد بن‌ عبدالله‌ حسينی‌، ابوجعفر اقبال‌ بن‌ مبارك‌ بن‌ محمد عكبری‌ واسطی‌، ابوبكر عبدالله‌ بن‌ منصور بن‌ عمران‌ باقلانی‌، ابوالحسن‌ محمد بن‌ حسن‌ بن‌ علی‌ بن‌ وزير ابوالعلاء واسطی‌، محمد بن‌ يحيی‌ بن‌ محمد بن‌ ابی‌ السطلين‌ علوی‌ بغدادی‌ و ديگران‌ (ابن‌ بطريق‌، ١٩-٢٢) و از مشايخ‌ خاصۀ وی‌ بيشتر از عمادالدين‌ ابوجعفر محمد بن‌ قاسم‌ طبری‌ صاحب‌ بشارة المصطفی‌، احمد بن‌ طاهر بن‌ علی‌ بن‌ طاهر حسينی‌ و محمد بن‌ علی‌ بن‌ شهر آشوب‌ مازندرانی‌ نام‌ برده‌ است‌ (مجلسی‌، همانجا). شاگردان‌ و راويان‌ او عبارتند: از علی‌ بن‌ يحيی‌ بن‌ حسن‌ بن‌ بطريق‌، ابوالحسن‌ علی‌ بن‌ يحيی‌ خياط سورآوی‌ (آقابزرگ‌، طبقات‌، قرن‌ ٧، ١١٨)، شرف‌الدين‌ فخار بن‌ سعد بن‌فخار بن‌ احمد (همان‌، ١٢٩)، نجم‌الدين‌ محمد بن‌ ابی‌ هشام‌ علوی‌ (مصطفوی‌، ٢٠)، صفی‌الدين‌ محمد بن‌ معد بن‌ علی‌ (آقابزرگ‌، طبقات‌، قرن‌ ٦، ٣٣٨)، ابوحامد نجم‌الاسلام‌ محمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ علی‌ بن‌ زهره‌ حسينی‌ حلبی‌ (افندی‌، ٥/ ٣٥٨) و محمد بن‌ جعفر مشهدی‌ (حر عاملی‌، ٢/ ٣٤٥). ابن‌ بطريق‌ در ٧٧ سالگی‌ در شعبان‌ ٦٠٠ ق/ آوريل‌ ١٢٠٤ م درگذشت‌ (ابن‌ حجر، همانجا؛ قس‌: آقابزرگ‌، الذريعة، ١/ ٨٣، ٤/ ١٩٨).

آثار

الف‌ ـ خطی‌

ابطال‌ شُبهة المتأولين‌ لنص‌ ولاية اميرالمؤمنين‌ ( آلوارت‌، شم‌ ٩٦٨٤)؛ المستدرك‌ المختار فی‌ مناقب‌ وصی‌ المختار (محفوظ، ٤(٢)/ ٢٣٦؛ محمودی‌، ١٨) كه‌ مستدرك‌ كتاب‌ العمدة است‌ (آقابزرگ‌، الذريعة، ١٥/ ٣٣٤). مجلسی‌ احتمالاً نسخه‌ای‌ از آن‌ را به‌ خط نويسنده‌ در دست‌ داشته‌ است‌ (١/ ٢٩)؛ المناقب‌ (حر عاملی‌، ٢/ ٣٤٥). آقابزرگ‌ ( الذريعة، ٢٢/ ٣١٨) به‌ چاپ‌ اين‌ كتاب‌ اشاره‌ كرده‌ است‌.

ب‌ ـ چاپی‌

عمدة عيون‌ صحاح‌ الاخبار فی‌ مناقب‌ امام‌ الابرار، مؤلف‌ در اين‌ كتاب‌ آرای‌ اهل‌ سنت‌ را دربارۀ مناقب‌ امام‌ علی‌(ع‌) از كتابهای‌ صحاح‌ ستة، تفسير ثعلبی‌، مناقب‌ ابن‌ مغازلی‌، حلية ابونعيم‌، مغازی‌ ابن‌ اسحاق‌، فردوس‌ ابن‌ شيرويه‌، مناقب‌ سهائی‌ و جز اينان‌ گرد آورده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ يك‌ بار در تبريز در ١٣٠٩ ق‌/ ١٨٩٢ م‌ و سپس‌ در قم‌ در ١٤٠٧ ق‌/ ١٩٨٧ م‌ منتشر شده‌ است‌؛ خصائص‌ الوحی‌ المبين‌ فی‌ مناقب‌ اميرالمؤمنين‌، اين‌ اثر در برگيرندۀ آياتی‌ است‌ كه‌ به‌ اعتراف‌ عامه‌ و شهادت‌ صحاح‌ ستة در مناقب‌ امام‌ علی‌ (ع‌) نازل‌ شده‌ است‌. خصائص‌ نخستين‌ بار در ١٣١١ ق‌/ ١٨٩٣ م‌ به‌ همراه‌ نورالهداية دوانی‌ و پس‌ از آن‌ در ١٤٠٦ ق‌/ ١٩٨٦ م‌ به‌ كوشش‌ محمدباقر محمودی‌ در تهران‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. آثار ديگری‌ نيز به‌ ابن‌ بطريق‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ (نک‌ :‌ آقابزرگ‌، الذريعة، ١/ ٨٣، ٤/ ١٩٨، ١٠/ ١٨٨؛ كحاله‌، ١٣/ ١٩١؛ مجلسی‌، ١٠٧/ ١٧٤).

مآخذ

آقابزرگ‌، الذريعة؛
همو، طبقات‌ اعلام‌ الشيعه‌ قرن‌ ٦، به‌ كوشش‌ علی‌نقی‌ منزوی‌، بيروت‌، دارالكتاب‌ العربی‌؛
همو، همان‌، قرن‌ ٧، به‌ كوشش‌ علینقی‌ منزوی‌، بيروت‌، دارالكتاب‌ العربی‌؛
ابن‌ بطريق‌، يحيی‌ بن‌ حسن‌، كتاب‌ خصائص‌ الوحی‌ المبين‌، به‌ كوشش‌ محمدباقر محمودی‌، تهران‌، ١٤٠٦ ق‌/ ١٩٨٦ م‌؛
ابن‌ حجر، احمد بن‌ علی‌، لسان‌ الميزان‌، حيدرآباددكن‌، ١٣٢٩-١٣٣١ ق‌؛
افندی‌، عبدالله‌، رياض‌ العلماء، به‌ كوشش‌ احمد حسينی‌ و محمود مرعشی‌، قم‌، ١٤٠١ ق‌/ ١٩٨١ م‌؛
بحرالعلوم‌، محمدصادق‌، حاشيه‌ بر لؤلؤة البحرين‌ بحرانی‌، قم‌، مؤسسة آل‌ البيت‌؛
حُر عاملی‌، محمد بن حسن، امل الآمل‌، به‌ كوشش‌ احمد حسينی‌، بغداد، ١٣٨٥ ق‌/ ١٩٦٥ م‌؛
صدر، حسن‌، تأسيس‌ الشيعة، بغداد، شركة النشر و الطباعة العراقية؛
كحاله‌، عمررضا، معجم‌ المؤلفين‌، بيروت‌، ١٩٥٧ م‌؛
مجلسی‌، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت‌، ١٤٠٣ ق‌/ ١٩٨٣ م‌؛
محفوظ، حسين‌ علی‌، «المخطوطات‌ العربية فی‌ العراق‌»، مجلة معهد المخطوطات‌ العربية، قاهره‌، س‌ ٤، شم‌ ٢، ربيع‌الآخر ١٣٧٨ ق/ نوامبر ١٩٥٨ م؛
محمودی‌، محمدباقر (نک‌ : ابن‌ بطريق‌ در همين‌ مآخذ)؛
مصطفوی‌، حسن‌، مقدمۀ اختيار معرفة الرجال‌ طوسی‌، مشهد، ١٣٤٨ ش‌؛
نيز:

Ahlwardt.
عباس‌ سالاری‌