اِبْنِ بارِزی‌، ابوالقاسم‌ هبةالله‌ بن‌ عبدالرحيم‌ بن‌ ابراهيم‌ بن‌ هبةالله‌ ابن‌ بارزی‌ جُهَنی‌ حموی‌ ملقب‌ به‌ شيخ‌الاسلام‌ و شرف‌الدين‌ (٦٤٥ - ٧٣٨ ق‌/ ١٢٤٧- ١٣٣٧ م‌)، قاضی‌ القضاة و دانشمند شافعی‌. پدرش‌ كه‌ در منابع‌ متأخرتر عبدالرحمن‌ خوانده‌ شده‌ است‌ (عامری‌، ٦٠٤) نيز قاضی‌ القضاة حماة و مردی‌ عالم‌ و اديب‌ بود. ابوالفداء كه‌ شاگرد وی‌ بوده‌ و او را بسيار ستوده‌ است‌، می‌نويسد: موقعی‌ كه‌ ابن‌ بارزی‌ به‌ من‌ اجازه‌ روايت‌ می‌داد، گفت‌ او فقه‌ را از طريق‌ عراقيان‌ از پدر و جد خويش‌ ابراهيم‌ آموخته‌ است‌. سپس‌ نام‌ كليۀ استادان‌ اجداد خود را تا ابن‌ عباس‌ و ابن‌ عمر كه‌ صحابۀ پيامبر اكرم ‌(ص‌) بودند ذكر كرد و بدين‌ طريق‌ سلسلۀ آموزش‌ فقه‌ خود را به‌ پيامبر رسانيد (١/ ١٤٥-١٤٦). قرائات‌ هفتگانه‌ را از بدرالدين‌ تاذِفی‌ و نحو را از ابن‌ مالك‌ فراگرفت‌ (سلامی‌، ١/ ٢٢٨؛ داوودی‌، ٢/ ٣٥٠). از عزالدين‌ احمد فاروثی‌، ابراهيم‌ ارموی‌ و محمد بن‌ هامل‌ نيز استماع‌ كرد و ابن‌ عبدالسلام‌، نجم‌الدين‌ بادرائی‌، ابن‌ عديم‌ (ه‌ م‌)، يحيی‌ عطار، ابوشامه‌ (ه‌ م‌)، ابن‌ حَرَستانی‌ و ابوالبقاء نابلسی‌ و ديگران‌ به‌ او اجازه‌ دادند (سلامی‌،١/ ٢٢٦- ٢٢٩). در فقه‌ سرآمد و امام‌ عهد خويش‌ شد و مفتی‌ شام‌ و قاضی‌ حماة گشت‌ (صفدی‌، ٣٠٢). رياست‌ مذهب‌ در بلاد شام‌ بر او ختم‌ شد، چنانكه‌ از اطراف‌ به‌ سوی‌ او می‌شتافتند (سبكی‌، ٦/ ٢٤٩). ابوالفدا نوشته‌ است‌ كه‌ اين‌ بارزی‌ در امر قضا پرهيزكار بود. از بيت‌المال‌ چيزی‌ نخورد. هرگز، همچون‌ ديگر قاضيان‌، تازيانه‌ به‌ دست‌ نگرفت‌. با اينهمه‌ سخنش‌ مقبول‌ و حكمش‌ نافذ بود. انديشه‌ای‌ لطيف‌ و ذهنی‌ تيز داشت‌ و در فتاوی‌ دشوار مورد اعتماد بود. بارها به‌ تصدی‌ قضای‌ مصر دعوت‌ شد، ولی‌ نپذيرفت‌. ابوالفدا در پايان‌ زندگی‌نامۀ ابن‌ بارزی‌، نمونه‌ای‌ از نظم‌ و نثر مصنوع‌ وی‌ و نيز نامه‌ای‌ را كه‌ خود در باب‌ درگذشت‌ او خطاب‌ به‌ نوه‌اش‌ نجم‌الدين‌ عبدالرحيم‌ نوشته‌، با قصيده‌ای‌ در رثای‌ ابن‌ بارزی‌ آورده‌ است‌ (١/ ١٤٦- ١٤٨). وی‌ به‌ صوفيه‌ اعتقاد نيك‌ داشت‌. محيی‌الدين‌ نووی‌ او را ستوده‌ و گفته‌ است‌ كه‌ فقيه‌تر از اين‌ جوان‌ در اين‌ بلاد نيست‌ (عامری‌، ٦٠٤). او نفايس‌ كتب‌ را گرد آورد (سلامی‌، ١/ ٢٢٩) و آنها را كه‌ ١٠٠ هزار درهم‌ ارزش‌ داشت‌، وقف‌ كرد (صفدی‌، ٣٠٣). ابن‌ بارزی‌ با آنكه‌ در پايان‌ زندگی‌ نابينا شد، ولی‌ به‌ كار قضا همچنان‌ ادامه‌ داد. سرانجام‌ به‌ نفع‌ نوه‌اش‌ نجم‌الدين‌ عبدالرحيم‌ از مسند قضا فرود آمد (ابن‌ كثير، ١٤/ ١٨٢). وی‌ بارها حج‌ گزارد (صفدی‌، همانجا). برزالی‌، ابن‌ سامه‌ و ذهبی‌ از او استماع‌ حديث‌ كرده‌اند. ابن‌ طغريل‌، اسامی‌ تمامی‌ استادان‌ و مشايخ‌ او را در مجموعه‌ای‌ تدوين‌ كرد و برزالی‌ نيز قسمتی‌ از آنها را مدون‌ ساخت‌ (سلامی‌، ١/ ٢٢٨، ٢٢٩). اسنوی‌ از او اجازۀ فتوا گرفته‌ و او را به‌ نيكی‌ ياد كرده‌ است‌ (١/ ٢٨٢). ابن‌ بارزی‌ ٩٣ سال‌ بزيست‌ و پس‌ از مرگ‌ در مقابر ظبيه‌ در عقبۀ نقيرين‌ حماة دفن‌ شد (ابن‌ كثير، همانجا؛ سلامی‌، ١/ ٢٢٧).
اغلب‌ آنانكه‌ از ابن‌ بارزی‌ ياد كرده‌اند، تصنيفات‌ او را نيز ستوده‌اند. از تأليفات‌ او روضات‌ الجنات‌ در تفسير در ده مجلد، كتاب‌ الوفا فی‌ احاديث‌ المصطفی‌ در دو مجلد و المجرد فی‌ مسند امام‌ الشافعی‌ و شرح‌ آن‌ در ٤ مجلد معروف‌ بوده‌اند (ابن‌ قاضی‌، ٤/ ٣٩٥-٣٩٦). بيش‌ از ٤٠ تأليف‌ به‌ او نسبت‌ داده‌اند (همانجا)، و بغدادی‌ ٢٥ اثر وی‌ را نام‌ برده‌ است‌ (٢/ ٥٠٧). ابن‌ جزری‌ نوشته‌ است‌ كه‌ ابن‌ بارزی‌ الشرعة فی‌ قراآت‌ السبعة را به‌ طريقی‌ بی‌سابقه‌ تأليف‌ كرده‌ است‌ (٢/ ٣٥١). آنچه‌ از آثار او موجود است‌ و از آنها اطلاع‌ داريم‌ عبارتند: ١. اتخاذ النصح‌ فی‌ ايجاد الصلح‌، رساله‌ای‌ در ٣ برگ‌، موجود در مجموعه‌ای‌ در دارالكتب‌ الظاهرية (ظاهريه‌،مجاميع‌،١/ ٤٩)؛ ٢. اظهارالفتاوی‌ يا تيسيرالفتاوی‌، شرح‌ الحاوی‌ الصغير فی‌ الفروع‌، از نجم‌الدين‌ عبدالغفار قزوينی‌، موجود در قاهره‌، دمشق‌ و آصفيه (GAL, S, I/ ٦٧٩). اما ابوالفداء از اين‌ اثر به‌ عنوان‌ دو تأليف‌ مستقل‌ به‌ نامهای‌ اظهار الفتاوی‌ من‌ اعوار الحاوی‌، و تيسير الفتاوی‌ من‌ تحرير الحاوی‌، ياد كرده‌ و آن‌ دو را اشهر تأليفات‌ او دانسته‌ است‌ (١/ ١٤٥). ابن‌ بارزی‌ ظاهراً شرحهای‌ ديگری‌ نيز بر الحاوی‌ الصغير به‌ نامهای‌ مفتاح‌ الحاوی‌ و توضيح‌ الحاوی‌ داشته‌ است‌ (حاجی‌ خليفه‌، ١/ ٦٢٦)؛ ٣. تجريد جامع‌ الاصول‌ فی‌ احاديث‌ الرسول‌، وی‌ در اين‌ اثر، جامع‌ الاصول‌ لاحاديث‌ الرسول‌ ابن‌ اثير جزری‌ را از زوايد پيراسته‌ است‌ (همو، ١/ ٣٤٥، ٥٣٥ -٥٣٦). نسخه‌هايی‌ از اين‌ كتاب‌ در مكتبة الازهرية مصر (ازهريه‌، ٤٢١)، بوهار هند (محمد هدايت‌ حسين‌، II/ ٢٨-٢٩) و دانشگاه‌ ييل‌ (نموی‌، ٧٨) نگهداری‌ می‌شود. از اين‌ ميان‌ دست‌ نويس‌ مكتبة الازهريه‌ نسخۀ با ارزشی‌ است‌ كه‌ در ٧٣٧ق‌ كتابت‌ شده‌ است‌؛ ٤. تحليل‌ الحائض‌، موجود در كتابخانۀ خالديه‌ (منجد، ٢٣)؛ ٥. توثيق‌ عری‌ الايمان‌ فی‌ تفضيل‌ حبيب‌ الرحمان‌، در ٤ ركن‌، در فضائل‌ و كرامات‌ پيامبر اسلام‌، نسخۀ خطی‌ اين‌ اثر در بانكيپور ٦٦-٣٥١)، مكتبة العباسية بصره‌ (خاقانی‌، ٩١) و پاريس‌ (دوسلان‌، XV/ ٣٥٢) نگهداری‌ می‌شود. نسخۀ بصره‌ در ٧٣٣ق‌ به‌ خط مؤلف‌ يا در حيات‌ او كتابت‌ شده‌ است‌؛ ٦. الدراية لاحكام‌ الرعاية، در زهد و اخلاق‌، مختصر رعاية حارث‌ بن‌ اسد محاسبی‌ (د ٢٤٣ ق‌-٨٥٧ م‌). نسخۀ خطی‌ اين‌ اثر كه‌ در ١٥ ذيحجۀ ٦٦٧ ق‌/ ١٥ اوت‌ ١٢٦٩ م‌، يعنی‌ در حيات‌ مؤلف‌ كتابت‌ شده‌ در دارالكتب‌ الظاهريه‌ (ظاهريه‌، تصوف‌، ١/ ٥٢٣ -٥٢٤) موجود است‌. حاجی‌ خليفه‌ در ذيل‌ رعايۀ محاسبی‌ از اين‌ كتاب‌ نامی‌ نبرده‌، اما در ذيل‌ الرعاية فی‌ فروع‌ الحنبلية از احمد بن‌ حمدان‌ حرانی‌، الدراية لاحكام‌ الرعاية ابن‌ بارزی‌ را از شروح‌ آن‌ شمرده‌ است‌ (١/ ٩٠٨)؛ ٧. رموز الكنوز، منظومه‌ در فقه‌، موجود در كتابخانۀ رامپور (GAL, S, II/ ١٠١)؛ ٨. الزُّبد، يا كنز الزبد (همانجا)، احتمالاً نسخۀ ناقص‌ موجود در كتابخانۀ گوتا نسخه‌ای‌ از اين‌ كتاب‌ است‌ (پرچ‌، II/ ١٩٤, ١٩٥)؛ ٩. الفريدة البارزية فی‌ حل‌ القصيدة الشاطبية، شرح‌ حرز الامانی‌ شاطبی‌، نسخۀ خطی‌ مورخ‌ ٧١٣ق‌/ ١٣١٣م‌ از اين‌ كتاب‌ در مكتبة الازهرية قاهره‌ (ازهريه‌، ١٠١، ١٠٢) موجود است‌؛ ١٠. المجتبی‌ فی‌ احاديث‌ المصطفی‌، موجود در خزانة العامة رباط (علوش‌، ٧٧- ٧٨). حاجی‌ خليفه‌ (٢/ ١٥٩٢) اين‌ كتاب‌ را مختصر جامع‌ الاصول‌ دانسته است؛ ١١. المصباح‌، در حديث‌. نسخۀ مورخ‌ ٧٣٢ ق‌ آن‌ در دارالكتب‌ قاهره‌ نگهداری‌ می‌شود (سيد، خطی‌، ٦٥ -٦٦)؛ ١٢. كتاب‌ المغنی‌ فی‌ اختصار التنبيه‌ و اظهار فتاويه‌. اين‌ كتاب‌ مختصر كتاب‌ التنبيه‌ فی‌ فروع‌ الشافعی‌ از ابراهيم‌ فقيه‌ شيرازی‌ است‌ (حاجی‌ خليفه‌، ١/ ٤٨٩-٤٩٢). نسخۀ خطی‌ المغنی‌ در برلين‌ موجود است‌ ( آلوارت‌، IV/ ٦٦). ابراهيم‌ اَبناسی‌ بر اين‌ كتاب‌ شرحی‌ نوشته‌ به‌ نام‌ التوجيه‌ فی‌ شرح‌ المغنی‌ مختصر التنبيه‌ كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در دارالكتب‌ قاهره‌ نگهداری‌ می‌شود (سيد، فهرس‌ المخطوطات‌ المصورة، ١/ ٢٩٧)؛ ١٣. ناسخ‌ القرآن‌ و منسوخه‌، موجود در دارالكتب‌ الظاهريه‌ (ظاهريه‌، علوم‌ القرآن‌، ٢/ ٣٣٨).

مآخذ

ابن‌ جزری‌، محمد بن محمد، غاية النهاية، به‌ كوشش‌ برگشترسر، قاهره‌، ١٣٥٢ ق‌/ ١٩٣٣ م‌؛
ابن‌ قاضی‌ شهبه‌، ابوبكر، طبقات‌ الشافعية، به‌ كوشش‌ حافظ عبدالعليم‌ خان‌، حيدرآباد دكن‌، ١٣٩٩ ق‌/ ١٩٧٩ م‌؛
ابن‌ كثير، البداية؛
ابوالفداء، المختصر فی‌ اخبار البشر، بيروت‌، ١٣٧٥ ق‌/ ١٩٥٦ م‌؛
ازهريه‌، خطی‌؛
اسنوی‌، عبدالرحيم‌ بن حسن، طبقات‌ الشافعية، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ جبوری‌، بغداد، ١٣٩٠ ق‌؛
بغدادی‌، اسماعيل‌ بن محمد امین، هدية العارفين‌، استانبول‌، ١٩٥٥ م‌؛
حاجی‌ خليفه‌، كشف‌ الظنون‌، استانبول‌، ١٩٤١-١٩٤٣ م‌؛
خاقانی‌، علی‌، مخطوطات‌ المكتبة العباسية فی‌ البصرة، بغداد، ١٣٨٠ ق‌/ ١٩٦١ م‌؛
داوودی‌، محمد بن علی، طبقات‌ المفسرين‌، به‌ كوشش‌ علی‌ محمد عمر، قاهره‌، ١٣٩٢ ق‌/ ١٩٧٢ م‌؛
سبكی‌، عبدالوهاب‌ بن علی، طبقات‌ الشافعية الكبری‌، بيروت‌، دارالمعرفة؛
سلامی‌، محمد بن رافع، الوفيات‌، به‌ كوشش‌ صالح‌ مهدی‌ عباس‌ و بشار عواد معروف‌، بيروت‌، ١٤٠٢ ق‌/ ١٩٨٢ م‌؛
سيد، خطی‌؛
همو، فهرس‌ المخطوطات‌ المصورة، قاهره‌، ١٩٥٤ م‌؛
صفدی‌، خليل‌ بن‌ ايبك‌، نكت‌ الهميان‌، به‌ كوشش‌ احمد زكی‌ بك‌، قاهره‌، ١٣٢٩ ق‌/ ١٩١١ م‌؛
ظاهريه‌، خطی‌ (تصوف‌، علوم القرآن‌، مجاميع‌)؛
عامری‌ حرضی‌، يحيی‌ بن ابی بکر، غربال‌ الزمان‌ به‌ كوشش‌ محمد ناجی‌ زعبی‌ العمر، دمشق‌، ١٤٠٥ ق‌/ ١٩٨٥ م‌؛
علوش‌، ی‌. س‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربية، رباط، ١٩٥٤ م‌؛
منجد، صلاح‌الدين‌، المخطوطات‌ العربية فی‌ فلسطين‌، بيروت‌، ١٩٨٢ م‌؛
نيز:

Ahlwardt;
Bankipore;
De Slane, Baron, Catalogue des manuscrits arabes, Paris, ١٨٨٣-١٨٩٥;
GAL, S;
M. Hidāyat Husain, Catalogue of the Arabic Manuscripts in the Buhar Library, Calcutta, ١٩٢٣;
Nemoy, Leon, Arabic Manuscripts in the Yale University Library, Connecticut, ١٩٥٦;
Pertsch, W., T Die arabischen Handschriften der herzoglischen Bibliothek zu Gotha , Gotha, ١٨٧٨-١٨٩٢.
محمدآصف‌ فكرت‌