اِبْنِ مَخْلَد، ابوالحسن محمد بن محمد بن محمد بن ابراهيم بزاز (٣٢٩-١١ ربيع‌الاول ٤١٩ق / ٩٤١- ٩ آوريل ١٠٢٨م)، محدث و فقيه حنفی بغدادی. او از نوجوانی به تحصيل علم آغاز كرد و توانست شيوخ كهن سال بغداد را درك كند. چنانكه در ٣٣٩ق از كسانی چون محمد بن عمرو بن بختری رزاز، ابوالحسن عمر بن حسن شيبانی، ابوعمرو ابن سماك، جعفر بن محمد بن نصير خلدی، ابوعمر محمد بن عبدالواحد زاهد و در همين حدود از اسماعيل بن محمد صفار (د ٣٤١ق) حديث فراگرفت (طوسی، ١ / ٣٩١ به بعد، ٢ / ٣ به بعد؛ خطيب، تاريخ، ٣ / ٢٣١). از ديگر مشايخ وی می‌توان ابوبكر احمد بن سلمان نجاد را نام برد (خطيب، همانجا). استماع حديث در نوجوانی از پيران حديث بغداد و برخورداری از عمری دراز موجب شد كه ابن مخلد در اواخر عمر به عنوان محدثی با عالی‌ترين اسناد مورد توجه طالبان حديث قرار گيرد (نك‌ : همانجا؛ ابن جوزی، ٨ / ٣٧؛ ذهبی، ١٧ / ٣٧٠-٣٧١). در ميان جمع كثيری كه از او حديث شنيده‌اند، نام بزرگانی چون شيخ طوسی (استماع در ٤١٧ق) و خطيب بغدادی به چشم می‌خورد (نك‌ : طوسی، خطيب، همانجاها). از ديگر شاگردان او می‌توان علی بن طاهر موصلی، عبدالعزيز كتانی، علی بن حسين ربعی، ابوبكر احمد بن علی طريثيثی و ابوالقاسم ابن بيان رزاز را ياد كرد (برای فهرستی از شاگردان او، نك‌ : ذهبی، ١٧ / ٣٧١). از نظر رجالی ابوالقاسم لالكايی او را در روايت از صفار، بر هم رديفش محمد بن حسين بن فضل قطان ترجيح داده و خطيب بغدادی او را «صدوق» خوانده و مدح كرده است (نك‌ : خطيب، همان، ٣ / ٢٣١-٢٣٢).
ابن مخلد در كنار فعاليت علمی، برای امرار معاش به تجارت می‌پرداخت و از اين راه ثروت زيادی اندوخته بود. در سالهای ٤١٥-٤١٦ق به دنبال تسلط تركان بر بغداد و تزلزل امنيت مالی در آنجا، از ترس مصادرۀ اموال راهی مصر شد و حدود يك سال در آنجا اقامت كرد (ابن جوزی، همانجا)، اما به هنگام بازگشت او در ٤١٧ق سلطۀ تركان شدت بيشتری يافته بود. آنان بسياری از اموال مردم را مصادره كرده بودند و تنها از محلۀ كرخ بغداد ١٠٠ هزار دينار باج طلب می‌كردند (ابن اثير، ٩ / ٣٥٣). گويا دارايی ابن مخلد عمدتاً در كرخ بود و در جريان این باجگيری دچار فقر شد (ابن جوزی، همانجا؛ ابن اثير، ٩ / ٣٧٠). ابن تغری بردی (٤ / ٢٧٠) عامل مصادرۀ اموال او را اميران آل بويه دانسته كه با توجه به ضعف آل بويه در آن برهه در بغداد، بايد به آن با ديدۀ ترديد نگريست. به هر روی ابن مخلد يك سال و اندی از پايان عمر خود را در تنگدستی گذراند و چون درگذشت، كفنی از خود نداشت و هنگامی كه قادر خليفۀ عباسی مطلع شد، كفنی برای او فرستاد (خطيب، همان، ٣ / ٢٣٢).
آثار شناخته شدۀ ابن مخلد مجموعۀ مجالسی است كه او از امالی حديثی استادان خود گرد آورده است. امالی عمر بن حسن شيبانی، ابوعمر زاهد، ابن سماك، جعفر خلدی و محمد بن عمرو رزاز را شيخ طوسی به روايت او در كتاب امالی (١ / ٣٩١-٢ / ٨) آورده است. همچنين نسخه‌ای مشتمل بر امالی خلدی و ابن سماك و نسخه‌ای ديگر شامل امالی خلدی، رزاز و ابوبكر نجاد به روايت ابن مخلد در كتابخانۀ ظاهريۀ دمشق نگهداری می‌شود. تاريخ استماع راوی از ابن مخلد در نسخۀ اخير ٤١٧ق است (ظاهريه، ١٠٨- ١٠٩؛ فهرس، ٤٦٨- ٤٦٩). رودانی نيز از دو مجلس از امالی شيبانی و امالی نجاد به روايت ابن مخلد ياد كرده و سند روايت خود را به آنها نشان داده است (ص ٣٩٧). ابن مخلد به جز امالی مشايخ خود، به روايت متون حديث پيشين نيز اهتمام داشته است. از جمله يك «جزء» از حديث ابوعلی حسن بن عرفه را از طريق استادش صفار روايت كرده كه بسيار مورد توجه بوده است، چنانكه خطيب بغدادی در آثار گوناگون خود احاديثی از آن بر گرفته (نك‌ : الاسماء، ٣١٩، تقييد، ٨٥، تلخيص، ٢ / ٦٤٤، ٨٣٦، السابق، ١٢٥، شرف، ٣٢-٣٣) و دست كم تا سدۀ ١١ق / ١٧م مورد عنايت اهل حديث بوده است (نك‌ : رودانی، ٢٠٨).

مآخذ

ابن اثير، الكامل؛
ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، حيدرآباد دكن، ١٣٥٩ق؛
خطيب بغدادی، احمدبن علی، الاسماء المبهمة، به كوشش عزالدين علی سيد، قاهره، ١٤٠٥ق / ١٩٨٤م؛
همو، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
همو، تقييدالعلم، به كوشش يوسف عش، دمشق، ١٩٧٤م؛
همو، تلخيص المتشابه، به كوشش سكينه شهابی، دمشق، ١٩٨٥م؛
همو، السابق و اللاحق، به كوشش محمد زهرانی، رياض، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
همو، شرف اصحاب الحديث، به كوشش محمد سعيد خطيب اوغلی، آنكارا، ١٩٧١م؛
ذهبی، محمدبن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش ارنؤوط و عرقسوسی، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
رودانی، محمدبن سلیمان، صلة الخلف، به كوشش محمد حجی، بيروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
طوسی، محمدبن حسن، امالی، بغداد، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤م؛
ظاهريه، خطی (حديث)؛
فهرس مجاميع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس، كويت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث