دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٩ - ابوالعلاء همدانی
ابوالعلاء همدانی
نویسنده (ها) :
احمد پاکتچی
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَبوالْعَلاءِ هَمَدانی، حسن بن احمد بن حسن بن احمد بن محمد بن سهل عطار (٤٨٨- ٥٦٩ ق / ١٠٩٥-١١٧٣ م)، محدث و مقری بزرگ شرق اسلامی. از او با القاب قطبالدین، صدرالحفاظ، شیخالاسلام و مهذب الائمه یاد شده است (خوارزمی، ٤٢، ٨٥؛ منتجبالدین، ٦٥؛ ابن طاووس، الطرائف، ١٣٩، الیقین، ١٨٧؛ ابن فوطی، ٤ / ٦٢٦).
ابوالعلاء در همدان به دنیا آمد (یاقوت، ٨ / ٦). نخستین استماع او در ٧ سالگی از عبدالرحمن بن محمد دونی صورت گرفت (ابن نقطه، التقیید، ١ / ٢٨٩، به نقل از رهاوی). وی پس از بهره گرفتن از جمعی از مشایخ همدان (همانجا؛ جواد، ١١٨)، اندکی پس از ٥٠٠ ق / ١١٠٧ م، برای ادامۀ تحصیل روانۀ بغداد شد (ابن ایبک، ٩٧) و در آنجا از شیوخ بزرگ قرائت چون ابوعبداللـه حسین بن محمد بارع و ابوبکر محمد بن حسین مزرفی دانش آموخت و از محدثانی چون ابوالقاسم ابن بیان و ابوعلی ابن نبهان استماع کرد (جواد، همانجا؛ ذهبی، تذکرة، ٤ / ١٣٢٤؛ قس: ابن نقطه، ابن ایبک، همانجاها؛ ابن جزری، غایة، ١ / ٢٠٥). همچنین در واسط (عراق) از مقری بزرگ آن دیار ابوالعز قلانسی (د ٥٢١ ق) قرائت آموخت (ابن فوطی، ٤ / ٦٢٧). نیز در سفری به اصفهان که پیش از ٥١٥ ق بوده، از ابوعلی حسن بن احمد حداد (د ٥١٥ ق) حدیث شنید و قرائت آموخت (ابن نقطه، ابن ایبک، همانجاها).
او در سفر به خراسان، در نیشابور مورد احترام و ستایش عبدالغافر فارسی (د ٥٢٩ ق) قرار گرفت (ابننقطه، همان، ١ / ٢٩٠)، ولی گویا موفق نشد از او استماع کند و صحیح مسلم و دیگر روایات را از شاگرد فارسی، محمد بن فضل فراوی (د ٥٣٠ ق) آموخت (همان، ١ / ٢٨٩) و ظاهراً در همین فرصت از زاهر بن طاهر شحامی (د ٥٣٣ ق) اخذ حدیث کرد (نک : خوارزمی، ٢٦، ٨٥). وی حج نیز گزارده است (نک : یاقوت، ٨ / ٧).
ابوالعلاء در فواصل سفرهایش بارها به بغداد باز آمد و در آنجا به تعلم و تعلیم حدیث و قرائت پرداخت (جواد، ذهبی، همانجاها). ذهبی تاریخ یکی از این سفرها را چندی پس از ٥٣٠ ق تعیین کرده است (همانجا). به گفتۀ ابن دبیثی (جواد، همانجا) آخرین ورود وی به بغداد در ٥٤٦ ق بوده که پس از چندی تدریس، حداکثر تا اواسط ٥٤٨ ق (نک : ابنابیالرضا، ١٦٩)، آنجا را ترک گفته و به زادگاهش همدان بازگشته است.
ابوالعلاء باقی زندگانی خود را در همدان وقف آموختن حدیث و قرائت کرد (ابننقطه، همان، ١ / ٢٩١؛ ذهبی، همان، ٤ / ١٣٢٦). او در آنجا کتابخانهای تأسیس کرد که ظاهراً کتابخانهای مهم و غنی بوده است (نک : ابن جوزی، المنتظم، ١٠ / ٢٤٨؛ ابن فوطی، همانجا؛ ابن رجب، ١ / ٣٢٤، ٣٢٨). وی سرانجام در همدان وفات یافت و در مسجدی که بدو منسوب بود، به خاک سپرده شد (ابن نقطه، همان، ١ / ٢٩٢؛ ذهبی، المختصر، ١٥٧؛ قس: جواد، همانجا).
ابن جزری (همان، ١ / ٢٠٤)، ابوالعلاء را با عنوان مقری سرزمینهای شرق اسلامی، با ابوعمرودانی مقری نامدار مغرب قیاس کرده، حتی وسعت روایت او را بیش از ابوعمرو دانسته است. از مشایخ وی بجز آنانکه ذکرشان گذشت، از شریف نورالهدی زینبی، اسماعیل بن احمد ابن عمر اشعثی و احمد بن محمد بن اسماعیل فارسی در حدیث (خوارزمی، ٣١، ٦١، جم ؛ گنجی، ٤٠٥) و ابوغالب احمد بن عبیداللـه بغدادی، ابوالفتح اسماعیل بن فضل سراج و ابوالوفا علی بن زید اصفهانی در قرائت (ابن جزری، همان، ١ / ٢٠٥) نیز میتوان یاد کرد (برای دیگر مشایخ وی، نک : خوارزمی، جم ؛ گنجی، ٢٥٢؛ ابن جزری، همانجا).
ابوالعلاء را شاگردان و راویان بسیاری بوده که رجال شام تا خراسان را در بر میگرفته است. بزرگانی از شیعه و اهل سنت در میان همین شاگردان دیده میشوند که از آن جمله این کسانند: ابن عساکر (ابن عساکر، گ ٤٩ الف)، ابوالمواهب ابن صصری (ذهبی، تذکرة، ٤ / ١٣٢٤)، ابن کال حلی (جواد، همانجا)، ابراهیم بن یوسف بن برکۀ موصلی (گنجی، ٢٥٢، ٤٠٥)، منتجبالدین رازی (منتجبالدین، همانجا)، ابن شهر آشوب سروی (ابن شهر آشوب، مناقب، ١ / ١١)، انس بن ابی منصور طوسی (ابن فوطی، ٤ / ١٢٤)، ابوسعد سمعانی (ابن ایبک، همانجا)، ابوبکر حازمی (حازمی، «شروط»، ٦٥، الاعتبار، ٣، جم )، خطیب خوارزمی (خوارزمی، جم ) و مطرزی (ابن طاووس، الطرائف، ١٣٨- ١٣٩؛ برای دیگر راویان وی، نک : هاشم بن محمد، ٦٣، جم ؛ جواد، همانجا؛ ابنمستوفی، ١ / ٢٧٦؛ ابنطاووس، الیقین، ٢٧؛ ابنصابونی، ١١٨؛ ابن ابیالرضا، ذهبی، ابن جزری، همانجاها).
ابوالعلاء در قرائت و حدیث از مشاهیر روزگار خود بود (ابن جوزی، همانجا، تلقیح، ٧١٧) و گاه به عنوان مجدد سدۀ خویش تلقی میشد (نک : یاقوت، ٨ / ٩). او را همچنین ادیبی متبحر شناختهاند (نک : ابن عساکر، همانجا؛ ذهبی، همان، ٤ / ١٣٢٥؛ ابن ایبک، همانجا). گفتار کسانی که دربارۀ منزلت او لب به سخن گشودهاند، همراه با تجلیل بوده است و همگی مقامات اخلاقی و علمی وی را ستودهاند. از این گروه باید نام عبدالغافر فارسی از جمع مشایخ ابوالعلاء و نیز سمعانی، خوارزمی و منتجبالدین از شاگردانش را یاد کرد (خوارزمی، ١٢؛ منتجبالدین، همانجا؛ ابن نقطه، همان، ١ / ٢٩٠؛ ابن ایبک، همانجا). خاقانی شروانی شاعر معاصر او نیز یک مثنوی در ستایش جایگاه علمی او سروده است (حمدالله مستوفی، ٦٦٥-٦٦٦).
شاگرد دیگرش، عبدالقادر رهاوی، نیز به تفصیل در شرح احوال شخصی و منزلت اجتماعی او سخن گفته است. به گفتۀ وی، ابوالعلاء با وجود نفوذی که در صاحبان قدرت داشت، هرگز بدیشان نزدیک نمیشد و کمک مالی آنان را قبول نمیکرد، حتی برای تدریس مدرسهای از آنان نمیپذیرفت و در خانۀ خود تعلیم میداد (ابن نقطه، همان، ١ / ٢٨٩-٢٩٢؛ ذهبی، همان، ٤ / ١٣٢٤- ١٣٢٧). یاقوت به نامهای احترامآمیز که خلیفه مقتفی (حک ٥٣٠- ٥٥٥) بدو نوشته، اشاره کرده است (نک : ٨ / ١٠-١١). ابوالعلاء در میان عامۀ مردم نیز نفوذ فراوان داشت و نه تنها مورد احترام گروههای مختلف مردم همدان بود، بلکه دامنۀ محبوبیت او چنانکه نقل شده، تا دوردستها نیز میرسید (ابن نقطه، ذهبی، همانجاها). شهرت و سجایای ابوالعلاء موجب گردید تا به زودی دوستداران دربارۀ او راه اغرق پیموده، کرامتها و خوابهایی بدو نسبت دهند (مثلاً نک : ابن جوزی، المنتظم، همانجا؛ یاقوت، ٨ / ٦ و بعد).
رهاوی شاگرد حنبلی ابوالعلاء، او را یک حنبلی متعصب معرفی کرده (ذهبی، همان، ٤ / ١٣٢٦) و طبقات نویسانِ حنبلی او را در شمار پیروان مذهب خود آوردهاند (مثلاً ابن جوزی، مناقب، ٥٣٢؛ ابن رجب، ١ / ٣٢٤). از طرف دیگر منتجبالدین شاگرد امامی ابوالعلاء او را از امامیه شمرده است (ص ٦٥: «کان من اصحابنا»)، در حالی که همتای وی ابن شهر آشوب او را در کتاب مناقب (همانجا) در شمار مصنفان اهل سنت آورده و در معالم العلماء که دربارۀ مؤلفان شیعی تدوین شده، نامی از او نبرده است. قل به تشیع او در منابع متأخر امامی بهطور جدی به میان آمده است. به هر صورت ابوالعلاء دارای شخصیتی بود که طالبان علم را از پیروان مذهب گوناگون، از حنبلی و معتزلی و از شیعی و سنی مجذوب خود میساخت (نک : ذهبی، همانجا؛ نیز فهرست شاگردان در سطور پیشین).
آثـار
ابوالعلاء دارای تألیفات بسیاری بهویژه در حدیث و قرائت بود که همواره مورد توجه قرار داشت و حتی در عصر مؤلف، در شرق تا خوارزم و در غرب تا شام، رواج یافته بود (ابن نقطه، همان، ١ / ٢٩٠).
الف ـ خطی
١. الادب فی حسان الحدیث، که نسخهای از آن در موصل وجود دارد (GAL, S, I / ٧٢٤)؛ ٢. الاکتفاء، در قرائت ابوعمرو ابن علاء که نسخهای از آن در کتابخانۀ شرفالملک در مدرس نگهداری میشود ( الفهرس الشامل، ١ / ١١٥)؛ ٣. التمهید فی معرفة التجوید، که نسخهای از آن را احمد آتش در کتابخانۀ کاستامونو معرفی کرده است (آتش، ٣٦)؛ ٤. درة التاج فی فوائد الحاج، که نسخهای از آن در پترزبورگ موجود است (GAL, S، همانجا)؛ ٥. زادالمسافر. ابن شهر آشوب این اثر را در زمرۀ منابع خود در مقدمۀ مناقب (همانجا) ذکر کرده و ابن نقطه (همانجا) آن را در حدود ٥٠ مجلد دانسته است (قس: ذهبی، همان، ٤ / ١٣٢٥). نسخهای از یک مجلد آن یعنی جلد سوم در تبریز موجود است (ملی تبریز، ٢ / ٧٩٥). در سدۀ ٧ ق / ١٣ م گزیدهای از زادالمسافر در دست بوده که گویا گردآوری آن به عهد مؤلف باز میگشته است (ابن طاووس، «رسالة ... »، ٣٤٤)؛ ٦. شرح ما اختلف فیه اصحاب ابی محمد یعقوب بن اسحاق، دربارۀ قرائت یعقوب حضرمی از قاریان دهگانه که نسخهای از آن در کتابخانۀ یوسف آغا در قونیه محفوظ است (GAS, I / ١٢)؛ ٧. غایة الاختصار، در قرائا دهگانه که نسخههایی از آن در کتابخانههای نور عثمانیه، وحید پاشا و دانشگاه ریاض باقی است (پرتسل، ٣٨؛ الفهرس الشامل، ١ / ١١٦). این کتاب بهطور گستردهای مورد استفاده و اقتباس ابن جزری در تألیف النشر (نک : ١ / ٨٧، جم ) و غایة النهایة (نک : ١ / ٣، جم ) قرار گرفته است؛ ٨. فتوی حول التنقیط و التشکیل فیالقرآن، که نسخهای از آن در کتابخانۀ گارت پرینستون موجود است (بخیت، ٣ / ٢٦)؛ ٩. فتیا و جوابها، دربارۀ آیات صفات و تأویل آنها که نسخهای از آن در کتابخانۀ ظاهریه وجود دارد (فهرس مجامیع، ١٣٠)؛ ١٠. مهیج الاسرار فی معرفة اختلاف العدد فی الاخماس والاعشار ... ، که نسخهای از آن در واتیکان نگهداری میشود (نک : GAL, S، همانجا)؛ ١١. مولد امیرالمؤمنین علی (ع)، روایتی است مفصل دربارۀ ولادت حضرت علی (ع) از زبان پیامبر (ص). این متن قرابت بسیاری به مولد علی (ع) ابن بابویه دارد و طریق هر دو در «شاذان بن علا» به هم میرسد. هر دو روایت توسط مؤلف این مقاله بازسازی شده و آمادۀ انتشار است؛ ١٢. الهادی فی معرفة المقاطع والمبادی فی رسم المصحف (منتجبالدین، ٦٥)، که نسخههایی از آن در کتابخانههای چستربیتی ( آربری، شم ٣٥٩٥)، توپکاپی (TS، شم ١٦٤٢) و لالهلی (GAL, S، همانجا) نگهداری میشود؛ ١٣. رسالهای در قرائت ابوحنیفه، که نسخهای از آن در کتابخانۀ المالی در آنتالیا موجود است (نک : «فهرست مشترک»، II / ١١٢).
ب ـ آثار یافت نشده
١. الاربعین فی ذکر المهدی من آل محمد (ص)، که ابن ابیالرضا (ص ١٦٩) آن را روایت کرده و عزالدین محمد بن احمد دیلمی در قواعد عقائد آل محمد (ص) از آن اقتباس کرده است (طباطبایی، ١ / ١٩)؛ ٢. الانتصار فی معرفة قراء المدن والامصار، که به گفتۀ ابن نقطه (همانجا) بالغ بر ٢٠ مجلد بوده و ابن جزری با وجود کوشش فراوان نشانی از آن نیافته و متقاعد شده که این اثر دو فتنۀ مغول از بین رفته است (ابن جزری، همان، ١ / ٢٠٤)؛ ٣. فضائل قزوین، که در اختیار رافعی بوده و بخشهایی از آن را در التدوین نقل کرده است (١ / ٤، ٨، ١٤، جم )؛ ٤. مناقب (علی بن ابیطالب (ع))، که گنجی (ص ٢٥٢) از آن نـام برده و استفـاده کرده است (نیز نک : ابن طاووس، الیقین، ٢٦-٢٧). ظاهراً همین اثر است که در سراسر مناقب خوارزمی به عنوان یکی از منابع اساسی مورد اقتباس قرار گرفته و ابوالعلاء در این روایات، بهرۀ بسیاری از تقلیات ابن شاذان قمی و ابونعیم اصفهانی برده است (نک : خوارزمی، ٢، ٣، ٧، ٣١، جم ).
جز آنچه ذکر شد، در منابع آثار دیگری چون اصول المآب (حاجی خلیفه، ١ / ١١٤)، الجمل والغایات (فهرس مجامیع، همانجا)، شرح اختلاف اصحاب عاصم (رافعی، ٢ / ١٦٠)، ظاهراً الفتن (نک : ابن طاووس، الطرائف، ١٨٦)، مجموع (ابن شهر آشوب، مناقب، ٢ / ١٢١)، پارهای یادداشتهای رجالی (ابن نقطه، الاستدراک، ١ / ٥، ٦، جم ) و آثار متعدد در زمینۀ قرائت (همو، التقیید، همانجا) یاد شده و در برخی موارد از آنها مطالبی نقل شده است.
مآخذ
ابن ابیالرضا، محمد بن حسن، «الاجازة الکبیرة»، همراه بحارالانوار مجلسی، بیروت، ١٤٠٣ ق، ج ١٠٤؛
ابنایبک، احمد، المستفاد من ذیل تاریخ بغداد، حیدرآباد دکن، ١٣٩٩ ق؛
ابن جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة، به کوشش گ. برگشتر سر، قاهره، ١٣٥١ ق / ١٩٣٢ م؛
همو، النشر فی القراءات العشر، به کوشش علی محمد ضباع، قاهره، کتابخانۀ مصطفی محمد؛
ابن جوزی، عبدالرحمن، تلقیح فهوم اهل الاثر، قاهره، ١٣٩٤ ق؛
همو، مناقب احمد بن حنبل، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
همو، المنتظم، حیدرآباد دکن، ١٣٥٨ ق؛
ابن رجب، عبدالرحمن بن احمد، الذیل علی طبقات الحنابلة، به کوشش محمدحامد الفقی، قاهره، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٢ م؛
ابن شهر آشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
همو، مناقب آل ابی طالب، قم، چاپخانۀ علمیه؛
ابن صابونی، محمد بن علی، تکلمة اکمال الاکمال، به کوشش مصطفی جواد، بغداد، ١٣٧٧ ق / ١٩٥٧ م؛
ابن طاووس، علی بن موسی، «رسالة عدم مضایقة الفوائت»، به کوشش محمدعلی طباطبایی، تراثنا، قم، ١٤٠٧ ق، شم ٧- ٨؛
همو، الطرائف، قم، ١٤٠٠ ق؛
همو، الیقین، نجف، ١٣٦٩ ق / ١٩٥٠ م؛
ابن عساکر، علی بن حسن، معجم الشیوخ، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
ابن فوطی، عبدالرزاق بن احمد، تلخیص مجمع الآداب، دمشق، وزارة الثقافة؛
ابن مستوفی، مبارک بن احمد، تاریخ اربل، به کوشش سامی صقار، بغداد، ١٩٨٠ م؛
ابننقطه، محمد بن عبدالغنی، الاستدراک، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
همو، التقیید، حیدرآباد دکن، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
بخیت، محمد عدنان و دیگران، فهرس المخطوطات العربیة المصورة، عمان، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
جواد، مصطفی، مقدمه و حاشیه بر تکلمة اکمال (نک : هم ، ابن صابونی)؛
حاجی خلیفه، کشف؛
حازمی، محمد بن موسی، الاعتبار، حیدرآباد دکن، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
همو، «شروط الائمة الخمسة»، همراه شروط الائمة الستۀ ابن قیسرانی، به کوشش طارق سعود، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوائی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، نجف، ١٩٦٥ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، حیدرآباد دکن، ١٣٩٠ ق / ١٩٧٠ م؛
همو، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن الدبیئی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
رافعی، عبدالکریم بن محمد، التدوین، حیدرآباد دکن، ١٩٨٥ م؛
طباطبایی، عبدالعزیز، «اهل البیت (ع) فی المکتبة العربیة»، تراثنا، قم، ١٤٠٥ ق؛
الفهرس الشامل (علوم قرآنی، قرائات)، عمان، ١٩٨٧ م؛
فهرس مجامیع المدرسة العمریة، به کوشش یاسین محمد سواس، کویت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧ م؛
گنجی، محمد بن یوسف، کفایة الطالب، به کوشش محمدهادی امینی، نجف، ١٣٩٠ ق؛
ملی تبریز، خطی؛
منتجبالدین، علی بن عبیداللـه، فهرست، به کوشش عبدالعزیز طباطبایی، قم، ١٤٠٤ ق؛
هاشم بن محمد، مصباح الانوار، نسخۀ خطی کتابخانۀ مرعشی؛
یاقوت، ادبا، نیز:
Arberry;
Ateş, A., «Kastamonu genel kitapliğinda ... », Oriens, Leiden, ١٩٥٢, vol. V;
GAL, S;
GAS;
Pretzl, O., «Die Wissenschaft der Koranlesung», Islamica, ١٩٣٤, vol. VI;
TS;
Türkiye yazmalan Toplu kataloğu, Antalya (٠٧), Istanbul, ١٩٨٢.
احمد پاکتچی