اِبْنِ قاصِح، ابوالبقاء نورالدين علی بن عثمان بن محمد عذری، (٧١٦-٨٠١ق / ١٣١٦- ١٣٩٩م)، مقری شافعی مصر. آثار به جا مانده از ابن قاصح گويای آن است كه وی به نجوم و هيأت و رياضيات نيز آگاه بوده است. نام او گاه به صورت «علی بن محمد بن عثمان» (نك‌ : ابن قاصح، ٤١٣) و كنيۀ وی به شكل ابوالقاسم و ابوالحسن نيز آمده است (همو، ٣، ٤١٣). او شاطبيه را از مجدالدين اسماعيل كفتی فرا گرفت و از ميدومی، ابن ابی حوافر، رحبی و مقدسی اجازۀ روايت يافت (سخاوی، ٥ / ٢٦٠). ابن قاصح همچنين قرائتهای دهگانه و غير آن را بر ابوبكر ابن جندی خواند (ابن جزری، ١ / ٥٥٥) و در جامع ماردانی به تعليم قرائت پرداخت (ابن حجر، ٤ / ٧٢). وی در اين زمينه شاگردانی نيز تربيت كرد، از جمله برهان‌الدين صالحی كه برخی از تصانيف وی و آثار پيشينيان را همچون: المستنير ابن سِوار، ارشاد المبتدی قلانسی و الكافی ابن شريح، از او فرا گرفت و روايت نمود (سخاوی، همانجا). زراتيتی و زين‌الدين رضوان نيز از شاگردان ابن قاصح به شمار می‌روند (همانجا).

آثار چاپی

١. تلخيص الفوائد فی شرح اتراب القصائد، كه شرحی است بر رائيۀ شاطبی در رسم مصحف و نخستين بار در ١٩٧٣م در مصر به چاپ رسيده است؛ ٢. سراج القارئ المبتدی و تذكار المقری المنتهی، كه شرحی است بر شاطبيه (حرز‌الامانی) و تأليف آن در ٧٥٩ق به انجام رسيده است (ابن قاصح، ٤١٣). اين كتاب در ١٢٩٣ق در بولاق به چاپ رسيده و بارها تجديد چاپ شده است.

آثار خطی

١. اتفاق القراء، كه دو نسخه از آن در كتابخانه‌های انستيتوی خاورشناسی شوروی و پترزبورگ موجود است (نك‌ : خالدوف، شم‌ GAL, S, II / ٢١٢;
٢٢١)؛ ٢. تحفة الانام فی الوقف علی الهمزة لحمزة وهشام، كه نسخه‌های آن در كتابخانه‌های بانكيپور، گارت و آصفيه محفوظ است (بانكيپور، شم‌ ١٢٩٣؛ حتی، شم‌ ١٢١٦؛ GAL, S، همانجا)؛ ٣. تحفة الطلاب فی العمل بربع الاسطرلاب، كه نسخه‌ای از آن در دارالكتب مصر يافت می‌شود (خديويه، ٥ / ٢٣٢)؛ ٤. درة الافكار فی معرفة اوقات الليل و النهار، كه نسخه‌ای از آن در موزۀ بريتانيا موجود است (ريو، ٥٢٢-٥٢٣)؛ ٥. قرة العين فی الفتح و الامالة و بين اللفظين. از اين كتاب نسخه‌های بسياری در دست است كه از آن ميان می‌توان نسخه‌های دارالكتب مصر، ازهريه و برلين را ذكر كرد (خديويه، ١ / ١٠٩؛ ازهريه، ١ / ١٢٢؛ آلوارت، شم‌ ٥٤٩-٥٥٠)؛ ٦. مصطلح الاشارات فی القراءات الزوائد المروية عن الثقات. دو نسخه از آن در كتابخانه‌های آستان قدس (آستان، ٢ / ٢٣٤) و كوپريلی (كوپريلی، ١ / ٣٦) موجود است؛ ٧. المنهل العذب المسيَّب فی شرح العمل بالربع المجيَّب، كه نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ واتيكان موجود است (GAL, S، همانجا)؛ ٨. نزهة المشتغلين فی احكام النون الساكنة و التنوين (مرعشی، شم‌ (٣) / ٥٤٧٩؛ تيموريه، ٣ / ٢٣٥). ضمناً آثار ديگری نيز در قرائت و نجوم به ابن قاصح نسبت داده شده كه يافت نشده‌اند (نک‌ : سخاوی، همانجا؛ حاجی خليفه، ٢ / ١١٦٣، ٢٠٤١).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
ابن جزری، محمدبن محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق / ١٩٣٢م؛
ابن قاصح، علی بن عثمان، سراج القارئ، قاهره، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
ازهريه، فهرست؛
تيموريه، فهرست؛
حاجی خليفه، كشف؛
ابن حجر، احمدبن علی، انباء الغمر، حيدرآباد دكن، ١٣٩٠ق / ١٩٧٠م؛
خديويه، فهرست؛
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛
كوپريلی، خطی؛
مرعشی، خطی؛
نيز:

Ahlwardt;
Bankipore;
GAL,S;
Hitti, Ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection, Princeton, ١٩٣٨;
Khalidov;
Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤.

عباس نقیئی