بُصْرَوي‌، ابوالحسن‌ محمدبن‌ محمدبن‌ احمد (د ربيع‌الاول‌ ٤٤٣ / ژوئيه ١٠٥١)، فقيه‌ امامی‌ شام‌. وي‌ به‌ بُصرى‌، روستايی‌ در مجاورت‌ عُكبَرا و در نزديكی بغداد منسوب است (سمعانی‌، ٢ / ٢٥٢-٢٥٣؛ ياقوت‌، ١ / ٦٥٤- ٦٥٥). دربارۀ سالهاي‌ نخستين‌ زندگانی‌ بصروي‌ آگاهی‌ چندانی‌ در دست‌ نيست‌ و شهرت‌ او به‌ سبب‌ شاگردي‌ وي‌ نزد سيدمرتضی‌ (د ٤٣٦ق‌) و نيز تأليف‌ آثاري‌ است‌ كه‌ از خود بر جاي‌ گذاشته‌ است‌. وي‌ نزد سيدمرتضی‌ در علم‌ كلام‌ دانش‌ آموخته‌، و مدت‌ درازي‌ را به‌ ملازمت‌ با وي‌ گذرانده‌ (همانجاها)، و فهرستی‌ از كليۀ تأليفات‌ او را فراهم‌ آورده‌ است‌. سيدمرتضی‌ نيز بدين‌ سبب‌ در شعبان‌ ٤١٧ در نقل‌ تمامی‌ مصنفات‌ خود اجازه‌اي‌ خاص‌ به‌ او داده‌ است‌ (براي‌ متن‌ كامل‌ اين‌ اجازه‌، نكـ: افندي‌، ٤ / ٣٨-٣٩، ٥ / ١٥٨).
از جملۀ شاگردان‌ بصروي‌ می‌توان به‌ ابن‌ شريف‌ اكمل‌ بحرانی‌ و نيز جبرئيل‌ بن‌ اسماعيل‌ قمی‌ (پدر شاذان‌ بن‌ جبرئيل‌) اشاره‌ كرد (حر عاملی‌، ٢ / ٢٩٩؛ تستري‌، ١٢). در ميان‌ كسانی‌ كه‌ از او روايت‌ كرده‌اند، كسانی‌ با مذاهبی‌ غيرامامی‌ نيز ديده‌ می‌شوند كه‌ از جملۀ ايشان‌ می‌توان‌ به‌ خطيب‌ بغدادي‌ اشاره‌ كرد (نكـ: سمعانی‌، ٢ / ٢٥٣).
آراء فقهی بصروي نزد شيعه همواره از جايگاه‌ خاصی‌ برخوردار بوده‌ است‌. ديدگاههاي‌ وي‌ كه‌ احتمالاً به‌ خصوص‌ در كتاب‌ او با عنوان‌ المفيد فی‌ التكليف‌ بازتاب‌ يافته‌ بوده‌ (نكـ: آثار)، پيوسته‌ مورد استفادۀ فقيهان‌، از جمله‌ صاحب‌ نزهة الناظر (براي‌ نمونه‌، نك‌ : ص‌ ١٠) و شهيد اول‌ (١ / ٧٢) قرار گرفته‌ است‌. از جملۀ آراء وي‌ كه‌ در آثار فقهی‌ سده‌هاي‌ بعد بازتاب‌ خاصی‌ داشته‌ است‌، می‌توان‌ به‌ طهارت‌ آب چاه‌ ملاقات‌ يافته‌ با نجاست‌، تنها در صورت‌ كر بودن‌ آن‌، اشاره‌ كرد (عاملی‌، ١ / ٥٤ - ٥٥). همچنين‌ از ديگر آراء خاص‌ وي‌ شرط صحت‌ رَمی‌ جَمَرات‌ داشتن‌ وضوست‌ (نزهة ...، همانجا). مجلسی نيز به‌ برخی‌ آراء فقهی‌ وي‌ اشاره‌ دارد (٧٨ / ٣٢٢).
وي‌ در سرودن شعر توانا بود؛ منابع‌ گوناگون‌ از جمله‌ سمعانی‌ (همانجا) شعر او را نيكو، و مضامين‌ آن‌ را دل‌نشين‌ دانسته‌اند (نيز نك‌ : ابن‌ ماكولا، ٧ / ٣٧٧؛ ابن‌ تغري‌ بردي‌، ٥ / ٥٢). قطعه‌هايی‌ از شعر وي‌ را خطيب بغدادي‌ (٣ / ٢٣٦) نقل‌ كرده‌ كه‌ بيشتر در مذمت‌ دنيا سروده‌ شده‌ است‌. بصروي‌ در بغداد از دنيا رفت‌ (صفدي‌، ١ / ١٢٠).

آثـار

١.فهرستی‌ از تأليفات‌ سيدمرتضى‌ توسط بصروي‌ فراهم‌ شده‌، و با صورت‌ اجازه‌اي‌ از سيدمرتضی‌ همراه‌ گشته‌ است‌. نسخه‌اي‌ از آن‌ در كتابخانۀ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌ همراه‌ مجموعه‌اي‌ (شم‌ ٦٩١٤) موجود است‌ (مركزي‌، ١٦ / ٣٩٨؛ نيز نك‌ : افندي‌، ٤ / ٣٤-٣٩، ٥ / ١٥٨؛ آقابزرگ، طبقات، قرن ٥ق‌،١٨٣؛ محيی‌الدين‌،١٣١). همچنين‌ نسخه‌اي‌ از اين‌ اجازه‌ در آغاز مجموعه رسائل‌ سيدمرتضی‌ در كتابخانۀ آستان‌ قدس‌ رضوي‌ درج‌ شده‌ است‌ (آقابزرگ‌، الذريعة، ١ / ٢١٦؛ آستان‌ ...، ١٠٠-١٠١).
٢. المفيد فی‌ التكليف‌، كه‌ داراي‌ زمينۀ فقهی‌ است‌ و اكنون‌ نشانی‌ از نسخ‌ آن‌ بر جاي‌ نمانده‌ است‌ (نك‌ : ابن‌ شهر آشوب‌، ١٣٦؛ حر عاملی‌، ٢ / ٢٩٩)، ولی‌ می‌دانيم‌ كه‌ اين‌ اثر دست‌ كم‌ تا زمان‌ شهيد اول‌ وجود داشته‌، و در دسترس‌ وي‌ بوده‌ است‌ (نك‌ : شهيد اول‌، همانجا). اين‌ كتاب‌ را ابن‌ شريف‌ اكمل‌ بحرانی‌ و نيز جبرئيل‌ بن‌ اسماعيل‌ قمی‌ از بصروي‌ روايت‌ كرده‌اند (حر عاملی‌، همانجا). همچنين‌، اين‌ كتاب‌ در دوره‌هاي‌ مختلف‌ به‌ عنوان‌ يك‌ كتاب‌ درسی‌ فقه‌ شيعه‌ تعليم‌ داده‌ می‌شده‌ است‌؛ به‌ عنوان‌ نمونه‌، محمد بن‌ جعفر مشهدي در رمضان ٥٧٣ آن‌ را از شاذان‌ بن‌ جبرئيل‌ قمی‌ فرا گرفته‌ است‌ (آقابزرگ‌، طبقات‌، قرن‌ ٦ق‌، ١٢٨، ٢٥٢).
٣-٤. از ديگر آثار بصروي‌ می‌توان‌ به‌ كتاب‌ المعتمد، احتمالاً با موضوع‌ فقه‌، و نيز ديوان‌ شعر او اشاره‌ كرد .

مآخذ

آستان‌ قدس‌ ف‌، فهرست‌؛
آقابزرگ‌، الذريعة؛
همو، طبقات‌ اعلام‌ الشيعة، به‌ كوشش‌ علينقی‌ منزوي‌، بيروت‌، ١٣٩١-١٣٩٢ق‌؛
ابن‌ تغري‌ بردي‌، النجوم‌؛
ابن‌ شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، نجف‌، ١٣٨٠ق‌ / ١٩٦١م‌؛
ابن‌ ماكولا، علی‌، الاكمال‌، به‌ كوشش‌ نايف‌ عباس‌، بيروت‌، مكتبة محمد امين‌ دمج‌؛
افندي‌، عبدالله‌، رياض‌ العلماء، به‌ كوشش‌ احمد حسينی‌، قم‌، ١٤٠١ق‌؛
تستري‌، اسدالله‌، مقياس‌ الانوار، چ‌ سنگی‌، تبريز، ١٣٢٢ق‌؛
حر عاملی‌، محمد، امل‌ الا¸مل‌، به‌ كوشش‌ احمد حسينی‌، قم‌، ١٣٦٢ش‌؛
خطيب‌ بغدادي‌، احمد، تاريخ‌ بغداد، قاهره‌، ١٣٤٩ق‌؛
سمعانی‌، عبدالكريم‌، الانساب‌، به‌ كوشش‌ عبدالرحمان‌ معلمی‌، حيدرآباد دكن‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
شهيد اول‌، محمد، غايه المراد، به‌ كوشش‌ رضا مختاري‌، قم‌، ١٤١٤ق‌؛
صفدي‌، خليل‌، الوافی‌ بالوفيات‌، به‌ كوشش‌ هلموت‌ ريتر، بيروت‌، ١٣٨١ق‌ / ١٩٦٢م‌؛
عاملی‌، محمد، مدارك‌ الاحكام‌، بيروت‌، ١٤١١ق‌ / ١٩٩٠م‌؛
مجلسی‌، محمد باقر، بحار الانوار، بيروت‌، ١٤٠٣ق‌ / ١٩٨٣م‌؛
محيی‌الدين‌، عبدالرزاق‌، ادب‌ المرتضی‌، بغداد، ١٩٥٧م‌؛
مركزي‌، خطی‌؛
نزهة الناظر، منسوب‌ به‌ يحيی‌ بن‌ سعيد حلی‌، به‌ كوشش‌ احمد حسينی‌ و نورالدين‌ واعظی‌، نجف‌، ١٣٨١ق‌؛
ياقوت‌، بلدان‌.

حسين‌ فرهنگ‌ انصاري‌