بُرَیدِ بْن‌ مُعاویه‌، ابوالقاسم‌ عجلی‌ (د پیش‌ از ١٤٨ق‌ / ٧٦٥م‌)، از اصحاب‌ برجستۀ امام‌ باقر و امام‌ صادق‌(ع‌). پدرش‌ معاویه بن‌ ابی‌ حكیم‌ حاتم‌ از خاندانی‌ از اعراب‌ عجلی‌ مهاجر به‌ كوفه‌ بود (نك‌ : خطیب‌، ١ / ٥٠٩؛ نجاشی‌، ١١٢؛ ابن‌ حجر، ٢ / ١٠). وی‌ در موطن‌ خود به‌ تحصیل‌ دانش‌ آغاز كرد؛ چنین‌ می‌نماید كه‌ در آغاز از شیوخ‌ عامه‌ حدیث‌ آموخت‌ و از آن‌ جمله‌ از ابواسحاق‌ اسماعیل‌ بن‌ رجاء زبیدی‌ استماع‌ كرد (نك‌ : دارقطنی‌، ١ / ١٧٢؛ خطیب‌، ١ / ٥٠٩-٥١٠؛ ابن‌ ماكولا، ٢ / ٤١٥؛ نیز نك‌ : علامۀ حلی‌، ١٢١).
برید در اوایل‌ سدۂ ٢ق‌، ظاهراً سفر یا سفرهایی‌ به‌ مدینه‌ داشت‌ و در آنجا چندی‌ به‌ بهره‌گیری‌ از محفل‌ درس‌ امام‌ باقر(ع‌) پرداخت‌ و از اصحاب‌ خاص‌ آن‌ حضرت‌ به‌ شمار آمد («الرجال‌»، ١٤؛ شیخ‌ طوسی‌، ١٠٩). وی‌ پس‌ از درگذشت‌ آن‌ حضرت‌ چندی‌ از محضر امام‌ صادق‌(ع‌) در مدینه‌ بهره‌ برد و در شمار اصحاب‌ خاص‌ آن‌ حضرت‌ نیز درآمد (همو، ١٥٨؛ نیز نك‌ : الاختصاص‌، ٨). دربارۀ دانش‌اندوزی‌ او از شیوخ‌ امامی‌ كوفه‌، تنها می‌توان‌ بر استفادات‌ گسترده او از محمد بن‌ مسلم‌ (د ١٥٠ق‌ / ٧٦٧م‌) تأكید كرد، با اینكه‌ او در طبقۀ روایی‌، همپایه برید بوده‌ است‌ (مثلاً نك‌ : صفار، ١٣٨، جم‌ ؛ كلینی‌، ١ / ٢٢١). در اسانید امامیه‌، روایت‌ او از اصبغ‌ بن‌ نباته‌، یار معمر امام‌ علی‌(ع‌) و مالك‌ بن‌ اعین‌ جُهَنی‌ نیز دیده‌ می‌شود (نك‌ : همو، ٦ / ٤٤٧؛ ابن‌ بابویه‌، علل‌... ، ٣٩).
برید در شمار فقیهان‌ برجستۀ امامیه‌ از اصحاب‌ صادقین‌(ع‌) محسوب‌ می‌شد و از همین‌رو، نام‌ او در شمار «اصحاب‌ اجماع‌» (ه‌ م‌) نیز قرار گرفته‌ است‌ (نك‌ : كشی‌، ٢ / ٤٢٣، ٥٠٧- ٥٠٩؛ نجاشی‌، همانجا؛ نیز ابن‌ بابویه‌، معانی‌... ، ٣٢٧). در متون‌ رجالی‌ از جایگاه‌ والای‌ وی‌ نزد ائمه‌ و وجاهت‌ او نزد متقدمان‌ امامیه‌ سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌ (نك‌ : كشی‌، ١ / ٣٩٨؛ ابن‌ بابویه‌، كمال‌الدین‌...، ٧٦؛ نجاشی‌، همانجا). البته‌ گفتنی‌ است‌ در برخی‌ روایات‌ از مذمت‌ برید در كنار زراره‌ سخن‌ رفته‌، و به‌ «بدعتی‌» مشترك‌ میان‌ آنان‌ اشاره‌ شده‌ است‌ (نك‌ : كشی‌، ١ / ٣٦٤، ٢ / ٥٠٩)؛ برپایۀ نقل‌ ابن‌ حجر (نك‌ : همانجا)، وجه مشترك‌ برید و زراره‌، در قول‌ به‌ «استطاعت‌» دانسته‌ شده‌ است‌. در گرایش‌ فقهی‌، برپایۀ قراین‌ چنین‌ می‌نماید كه‌ برید را می‌توان‌ در كنار فقیهانی‌ چون‌ ابوبصیر و محمد بن‌ مسلم‌ جای‌ داد (نیز درباره روابط او با زراره‌ و فضیل‌، نك‌ : عیاشی‌، ٢ / ٢٦٠؛ كشی‌، ٢ / ٥٠٩؛ دلائل‌... ، ٤٦٥).
راویان‌ بسیاری‌ از برید دانش‌ آموخته‌اند كه‌ در میان‌ آنان‌ نام‌ مشاهیری‌ چون‌ حَریز بن‌ عبدالله‌ سجستانی‌، ابان‌ بن‌ عثمان‌، حماد بن‌ عثمان‌، یحیێ‌ حلبی‌، درست‌ بن‌ ابی‌ منصور، ثعلبة بن‌ میمون‌، جمیل‌ بن‌ صالح‌، هشام‌ بن‌ سالم‌، یونس‌ بن‌ عبدالرحمان‌، صفوان‌ بن‌ یحیێ‌ و ابن‌ ابی‌ عمیر دیده‌ می‌شود (برای‌ فهرستی‌ از راویان‌ وی‌، نكـ: خویی‌، ٣ / ٢٩٠-٢٩١، ٥٠٣ بب‌ ). گفتنی‌ است‌ كه‌ از عامه‌ نیز احمد بن‌ حماد همدانی‌ از وی‌ روایت‌ كرده‌ است‌ (نك‌ : دارقطنی‌، همانجا؛ خطیب‌، ١ / ٥٠٩-٥١٠؛ نیز نك‌ : ابن‌ ماكولا، ١ / ٢٢٨). از فرزندان‌ برید، قاسم‌ و موسی‌از راویان‌ومؤلفان‌امامیه‌بوده‌اند (نكـ: ابن‌بابویه‌، من‌لایحضر... ، ٤ / ٥١٦؛ نجاشی‌، ٣١٣-٣١٤، ٤٠٨؛ شیخ‌ طوسی‌، ٣٤٢).
نجاشی‌ یادآور شده‌ است كه‌ كتابی‌ از برید، به‌ روایت‌ علی‌ بن‌ عقبۀ اسدی‌ وجود داشته‌ كه‌ ابن‌ غضایری‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ را دیده‌ بوده‌ است‌ (ص‌ ١١٢)؛ اما به‌ هر تقدیر، در غالب‌ محافل‌ امامیه‌ این‌ كتاب‌ شناخته‌ نبوده‌ است‌. دهها حدیث‌ به‌ نقل‌ از برید در منابع‌ روایی‌ امامیه‌، از جمله‌ كتب‌ اربعه‌ مضبوط است‌.
برید به‌ روایت‌ علی‌ بن فضال‌ در ١٥٠ق‌ وفات یافته‌، اما نجاشی‌ درگذشت‌ او در حیات‌ امام‌ صادق‌(ع‌) را صحیح‌تر دانسته‌ است‌ (همانجا). در تأیید ترجیح‌ نجاشی‌، باید گفت‌ كه‌ در جریان‌ اختلافاتی‌ كه‌ پس‌ از وفات‌ امام‌ صادق‌(ع‌) رخ‌ داد، نشانی‌ از حضور او به‌ ثبت‌ نرسیده‌ است‌.

مآخذ

ابن‌ بابویه‌، محمد، علل‌ الشرائع‌، نجف‌، ١٣٨٥ق‌ / ١٩٦٦م‌؛
همو، كمال‌الدین‌ و تمام‌ النعمة، به‌ كوشش‌ علی‌اكبر غفاری‌، تهران‌، ١٣٩٠ق‌؛
همو، معانی‌ الاخبار، به‌ كوشش‌ علی‌اكبر غفاری‌، قم‌، ١٣٦١ش‌؛
همو، من‌ لایحضره‌ الفقیه‌، به‌ كوشش‌ علی‌اكبر غفاری‌، قم‌، ١٤٠٤ق‌؛
ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد، لسان‌ المیزان‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٢٩-١٣٣١ق‌؛
ابن‌ ماكولا، علی‌، الاكمال‌، به‌ كوشش‌ عبدالرحمان‌ معلمی‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٩٢ق‌ / ١٩٧٢م‌؛
الاختصاص‌، منسوب‌ به‌ شیخ‌ مفید، به‌ كوشش‌ علی‌اكبر غفاری‌، قم‌، جماعـة المدرسین‌؛
خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تلخیص‌ المتشابه‌، به‌ كوشش‌ سكینه‌ شهابی‌، دمشق‌، ١٩٨٥م‌؛
خویی‌، ابوالقاسم‌، معجم‌ رجال‌ الحدیث‌، قم‌، ١٤١٠ق‌؛
دارقطنی‌، علی‌، المؤتلف‌ و المختلف‌، به ‌كوشش‌ موفق‌ عبدالله ‌عبدالقادر،بیروت‌،١٤٠٦ق‌ / ١٩٨٦م‌؛
دلائل‌ الامامة، منسوب‌ به‌ ابن‌ رستم‌ طبری‌، نجف‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٢م‌؛
«الرجال‌»، منسوب‌ به‌ احمد برقی‌، همراه‌ الرجال‌ ابن‌ داوود حلی‌، به‌ كوشش‌ جلال‌الدین‌ محدث‌ ارموی‌، تهران‌، ١٣٤٢ش‌؛
شیخ‌ طوسی‌، محمد، رجال‌، به‌ كوشش‌ محمدصادق‌ آل‌ بحرالعلوم‌، نجف‌، ١٣٨١ق‌ / ١٩٦١م‌؛
صفار، محمد، بصائر الدرجات‌، تهران‌، منشورات‌ اعلمی‌؛
علامۀ حلی‌، حسن‌، ایضاح‌ الاشتباه‌، به‌ كوشش‌ محمد حسون‌، قم‌، ١٤١١ق‌؛
عیاشی‌، محمد، تفسیر، به‌ كوشش‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، تهران‌، المكتبة العلمیة الاسلامیه‌؛
كشی‌، محمد، معرفة الرجال‌، اختیار شیخ‌ طوسی‌، به‌ كوشش‌ مهدی‌ رجایی‌، قم‌، ١٤٠٤ق‌؛
كلینی‌، محمد، الكافی‌، به‌ كوشش‌ علی‌اكبر غفاری‌، تهران‌، ١٣٧٧ق‌؛
نجاشی‌، احمد، رجال‌، به‌ كوشش‌ موسێ‌ شبیری‌ زنجانی‌، قم‌، ١٤٠٧ق‌.

احمد پاكتچی‌