اِبْنِ طَلْحه، ابوسالم کمال‌الدین محمد بن طلحة بن محمد بن حسن عَدَوی قرشی (٥٨٢-٢٧ رجب ٦٥٢ق / ١١٨٦-١٢ سپتامبر ١٢٥٤م)، شاعر، قاضی و فقیه شافعی. وی در یکی از روستاهای نصیبین زاده شد، برای کسب دانش به نیشابور رفت و در آنجا از مؤید بن محمد بن علی طوسی و زینب الشعریه بهره برد (ابن فوطی، «تلخیص»، ٢٥٥-٢٥٦؛ ذهبی، العبر، ٣ / ٢٦٩؛ صفدی، ٣ / ١٧٦) و در ٦٠٥ق / ١٢٠٩م در موصل از ابوالسعادات ابن اثیر جزری استفاده کرد و بعد از مدتی در رشته‌های متنوعی از علوم به تبحر رسید (ابن فوطی، همان، ٢٥٥؛ جواد، ٤(٣) / ١٧٩، به نقل از نسخۀ خطی جامع الاصول ابن اثیر). از دیگر مشایخ و استادان وی می‌توان فتح‌الدین عبدالخالق بن عبدالحمید وَبَری و ابوعبدالله محمدبن حسن اخمیمی را نام برد (ابن فوطی، تلخیص، ٤(٣) / ٣٦-٣٧؛ حاجی خلیفه، ١ / ٧٣٤). از شاگردان و راویان وی ابن فوطی، محمدبن یوسف گنجی، مجدالدین ابن عدیم، شهاب‌الدین کفری، جمال‌الدین ابن جوخی و عبدالمؤمن بن خلف دمیاطی را می‌شناسیم (نک‌: گنجی، ٢٣١؛ ابن فوطی، همانجا؛ ذهبی، سیر، ٢٣ / ٢٩٤). ابن طلحه شعر نیز می‌سرود و ابیاتی از وی در الجفر الجامع، مطالب السؤول (جم‌ ‌) و همچنین عیون التواریخ ابن شاکر (٢٠ / ٧٨) آمده است (نیز نک‌: ابن فوطی، «تلخیص»، ٢٥٥). او مدتی سمت قضا در بُصری (محلی در شام) و زمانی نیز قضای حلب را به عهده داشت (ابوشامه، ١٨٨؛ گنجی، همانجا)؛ آنگاه خطیب دمشق گردید، اما پس از مدتی از مقام خود معزول شد. از آن پس به جزیره رفت و در نصیبین به امر قضا پرداخت (ابوشامه، همانجا؛ ابن کثیر، ١٣ / ١٨٦).
همچنین از حضور وی در ٦٤٢ق / ١٢٤٤م در حلب و از رفتن وی به قاهره سخن رفته است و گفته شده که با ملک اشرف نیز روابط نزدیکی داشت و بارها فرستادۀ او به سوی دیگر حکمرانان بود (ابن فوطی، همان، ٢٥٦؛ مقریزی، ١(٢) / ٣٩٦). هنگامی که در ٦٤٨ق در مدرسۀ امینیۀ دمشق اقامت داشت، توسط ملک ناصر برای احراز مقام وزارت دعوت شد که وی ابتدا این درخواست را رد کرد و اگر چه به جهت اصرار ملک ناصر ناگزیر آن را پذیرفت، اما پس از دو روز، پنهانی در حالی که از تمامی اموال و ثروت خود دست می‌کشید، از وزارت کناره گرفت و به تصوف روی آورد و به علم حروف متمایل شد (ابوشامه، همانجا؛ اربلی، ١ / ٥٣؛ ابن فوطی، همانجا؛ ذهبی، همان، ٢٣ / ٢٩٣-٢٩٤؛ اسنوی، ٢ / ٥٠٤؛ ابن قاضی شهبه، ٢ / ١٥٤). ابن طلحه در ٦٥٢ق / ١٢٥٤م به حج رفت و پس از بازگشت در توقف کوتاهی در دمشق رسالۀ قشیریه را تدریس کرد. سپس به حلب رفت و در همانجا درگذشت و در مقابر ابراهیم خلیل (ع) به خاک سپرده شد (ابوشامه، ابن فوطی، همانجاها).

آثـار

الف ـ چاپی

١. الجفر الجامع و النور الساطع، در علم حروف. این اثر که به الدر المنظم فی اسم الله الاعظم نیز معروف است (حاجی خلیفه، همانجا)، در هند به چاپ رسیده است؛ ٢. العقد الفرید للملک السعید، که در ١٢٨٣، ١٣٠٦ و ١٣١٠ق در قاهره به چاپ رسیده است؛ ٣. مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، که در ١٢٨٧ق در تهران چاپ سنگی شده و مجدداً در ١٣٨١ق در نجف به چاپ رسیده است.

ب ـ خطی

٤. ایناس الحکم من انفاس ابی الحکم، که نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ بریل موجود است (لاندبرگ، شم‌ ٤٧٣)؛ ٥. تحصیل المرام فی تفضیل الصلاة علی الصیام، که نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ برلین نگهداری می‌شود (نک‌: GAL, I / ٦٠٧)؛ ٦. ختان النبی، که به گفتۀ منجد (ص ٤١) نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ ظاهریه موجود است؛ ٧. قصیدة فی مدح النبی، که منجد (ص ٣٣٦) نسخه‌ای از آن را در کتابخانۀ ظاهریه نشان داده است؛ ٨. نفائس العناصر لمجالس الملک الناصر، که نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های موزۀ بریتانیا، توپکاپی، برلین و ولی‌الدین موجود است (TS، شم‌ ٦٩٦٨؛ آلوارت، شم‌ ‌GAL, GAL, S, I / ٨٣٩;
٨٧٧٩، همانجا). از دیگر آثار او می‌توان زبدة المصنفات فی الاسماء و الصفات، زبدة المقال فی فضائل الاصحاب و الآل و مفتاح الفلاح فی اعتقاد اهل الصلاح را برشمرد (حاجی خلیفه، ٢ / ٩٥٤، ١٧٦٩).

مآخذ

ابن شاکر کتبی، محمد، عیون التوارخ، به کوشش فیصل سامر و نبیله عبدالمنعم داوود، بغداد، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
ابن طلحه، محمد، الجفر الجامع، هند، بی‌تاریخ؛
همو، مطالب السؤول، نجف، ١٣٨١ق؛
ابن فوطی، عبدالرزاق بن احمد، «تلخیص مجمع الآداب»، به کوشش محمد عبدالقدوس قاسمی، اورینتل کالج میگزین، لاهور، ١٣٥٨ق / ١٩٣٩م، شم‌ ‌٥؛
همو، تلخیص مجمع الآداب، به کوشش مصطفی جواد، بغداد، ١٩٦٥م؛
ابن قاضی شهبه، ابوبکربن احمد، طبقات الشافعیه، به کوشش عبدالعلیم خان، حیدرآباد دکن، ١٣٩٩ق / ١٩٧٩م؛
ابن کثیر، البدایة؛
ابوشامۀ مقدسی، عبدالرحمن بن اسماعیل، الذیل علی الروضتین، به کوشش محمد زاهد کوثری، قاهره، ١٣٦٦ق / ١٩٤٧م؛
اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة، قم، ١٣٨١ق؛
اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، به کوشش عبدالله جبوری، بغداد، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
جواد، مصطفی، حاشیه بر تلخیص مجمع الآداب (نک‌: ابن فوطی در همین مآخذ)؛
حاجی خلیفه، کشف؛
ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش بشار عواد معروف و محیی هلال السرحان، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
همو، العبر، به کوشش محمد سعید زغلول، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
صفدی، خلیل ابن ایبک، الوافی بالوفیات، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
گنجی، محمدبن یوسف، کفایة الطالب، به کوشش محمد هادی امینی، نجف، ١٩٧٠ م؛
مقریزی، احمد بن علی، السلوک، به کوشش محمد مصطفی زیاده، قاهره، ١٣٧٦ق / ١٩٥٧م؛
منجد، صلاح‌الدین، معجم ما الف عن رسول الله، بیروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
نیز:

Ahlwardt;
GAL, GAL, S;
Landberg, C., Catalogue des manuscrits arabes … , Leiden, ١٨٨٣;
TS.

عبدالعزیز طباطبائی