اِبْنِ بابِويْه، ابوعبدالله‌، حسين‌ بن‌ علی‌ بن‌ حسين‌ بن‌ موسی‌ بن‌ بابويه‌ قمی‌ (زنده‌ در ٣٧٨ ق‌/ ٩٨٨ م‌)، فقيه‌، محدث‌ و متكلم‌ شيعی‌. معلوم‌ نيست‌ زادگاه‌ وی‌ كجا بوده‌ و در چه‌ سالی‌ متولد شده‌ و يا درگذشته‌ است‌.
از آنجا كه‌ پدرش‌ علی‌ بن‌ بابويه‌ جزو برجسته‌ترين‌ فقها و محدثان‌ عصر خويش‌ بوده‌ است‌، احتمالاً وی‌ از مجلس‌ درس‌ پدر استفاده‌ می‌كرده‌ است‌، به‌ خصوص‌ كه‌ از پدرش‌ نيز اجازۀ نقل‌ حديث‌ داشته‌ (نجاشی‌، ٥٠). او به‌ كثرت‌ نقل‌ اخبار و روايات‌ مشهور بود (طوسی‌، رجال‌، ٤٦٦) و همچون‌ برادرش‌ شيخ‌ صدوق‌ از حافظۀ بسيار توانايی‌ برخوردار بود و كسی‌ جز صدوق‌ با او برابری‌ نمی‌كرد، چنانكه‌ از شيخ‌ طوسی‌ در كتاب‌ الغيبة ــ در حق‌ او و شيخ‌ صدوق‌ ــ چنين‌ نقل‌ شده‌ است‌: كه‌ هيچ‌ يك‌ از علما و محدثان‌ قم‌ در حفظ روايات‌ و اخبار همتای‌ آن‌ دو نبودند (ص‌ ١٨٨). ابن‌ بابويه‌ گفته‌ است‌: در حالی‌ مجلس‌ درس‌ داير كرده‌ بودم‌ كه‌ بيش‌ از ٢٠ سال‌ نداشتم‌ و گاهی‌ ابوجعفر محمد بن‌ علی‌ اسود در مجلس‌ درسم‌ حاضر می‌شد و چون‌ حضورذهن‌ و حاضرجوابی‌ مرا در حلال‌ و حرام‌ امور شرعی‌ می‌ديد، به‌ سبب‌ سن‌ كمی‌ كه‌ داشتم‌، بسيار تعجب‌ می‌كرد (طوسی‌، الغيبة، ١٩٥).
علمای‌ امامی‌ وی‌ را ثقه‌ و روايتش‌ را مقبول‌ دانسته‌اند (علامۀ حلی‌، ٢٦). مشايخ‌ و اساتيد او غير از پدرش‌ عبارتند از: برادرش‌ ابوجعفر محمد بن‌ علی‌ بن‌ بابويه‌ معروف‌ به‌ شيخ‌ صدوق‌ (طوسی‌، رجال‌، ٤٦٦-٤٦٧)، ابوجعفر محمد بن‌ علی‌ اسود، عمران‌ الصفار، علوية الصفار، حسين‌ بن‌ احمد بن‌ علی‌ بن‌ احمد بن‌ ادريس‌ (طوسی‌، الغيبة، ١٩٤، ٢٤٣)، شيخ‌ ابوجعفر محمد بن‌ حسين‌ نحوی‌ (افندی‌، ٢/ ١٤٩، به‌ نقل‌ از طبری‌ در بشارة المصطفی‌ ) و جعفر بن‌ محمد بن‌ مالك‌ فزاری‌ (آقابزرگ‌، ١١٥).
بسياری‌ از علمای‌ شيعه‌ از او حديث‌ نقل‌ كرده‌اند كه‌ عبارتند از: فرزندش‌ حسن‌ بن‌ حسين‌ (نوری‌، ٣/ ٤٦٦)، حسن‌ بن‌ محمد بن‌ حسن‌ قمی‌، صاحب‌ كتاب‌ تاريخ‌ قم‌ (قمی‌، ٢١٣)، حسين‌ بن‌ عبيدالله‌ غضايری‌ (نجاشی‌، همانجا)، علی‌ بن‌ حسين‌ بن‌ موسی‌ بن‌ ابراهيم‌ معروف‌ به‌ سيد مرتضی‌ (طريحی‌، ١١٢)، محمد بن‌ حمزة حسينی‌ مرعشی‌ (افندی‌، همانجا). ابوالعباس‌ احمد بن‌ علی‌ بن‌ نوح‌ سيرافی‌ بصری‌ نيز با واسطه‌ از او حديث‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (طوسی‌، الغيبة، ٢٢٦).
دو كتاب‌ التوحيد و نفی‌ التشبيه‌ (نجاشی‌، همانجا) و الرد علی‌ الواقفة (حر عاملی‌، ٢/ ٩٨)، به‌ وی‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ اثری‌ از آنها در دست‌ نيست‌. نجاشی‌ (همانجا) به‌ نقل‌ از حسين‌ بن‌ عبيدالله‌ گفته‌ است‌ كه‌ حسين‌ بن‌ بابويه‌ كتاب‌ ديگری‌ نيز دارد كه‌ آن‌ را برای‌ صاحب‌ بن‌ عباد نوشته‌، اما ابن‌ حجر (٢/ ٣٠٦) اين‌ كتاب‌ را همان‌ نفی‌ التشبيه‌ دانسته‌ است‌.

مآخذ

آقابزرگ‌، طبقات‌ اعلام‌ الشيعة، قرن‌ ٤، بيروت‌، ١٤٠٣ ق‌/ ١٩٨٣ م‌؛
افندی‌، عبدالله‌، رياض‌ العلماء، به‌ كوشش‌ احمد حسينی‌ و محمود مرعشی‌، قم‌، ١٤٠١ ق‌/ ١٩٨١ م‌؛
طريحی‌، فخرالدين‌ بن محمد، جامع‌ المقال‌، به‌ كوشش‌ محمد كاظم‌ طريحی‌، تهران‌، ١٣٥٥ ش‌؛
طوسی‌، محمد بن حسن، رجال‌، نجف‌، ١٩٦١ م‌؛
همو، كتاب‌ الغيبة، به‌ كوشش‌ آقـابزرگ‌ تهرانـی‌، تهران‌، مكتبة نينوی‌ الحديثـة؛
علامـۀ حلی‌، حسن‌، خلاصة الاقوال‌، تهران‌، ١٣١٠ ق‌/ ١٨٩٢ م‌؛
قمی‌، حسن‌ بن محمد، تاريخ‌ قم‌، به‌ كوشش‌ سيد جلال‌الدين‌ تهرانی‌، ١٣١٣ ش‌؛
نجاشی‌، احمد بن علی، رجال‌، بمبئی‌، ١٣١٧ ق‌/ ١٨٩٩ م‌؛
نوری‌، حسين‌ بن محمدتقی، مستدرك‌ الوسائل‌، تهران‌، ١٣١٨-١٣٢١ ق‌.

علی‌اكبر ضيائی‌