اَبوعَروبه، حسین به محمد بن ابی معشر مودود بن حماد سلمی حرانی (ح ٢٢٢- ٣١٨ ق / ٨٣٧-٩٣٠ م)، محدث، رجال‌شناس و تاریخ‌نویس سرزمین جزیره. نیای او، حماد، برده‌ای آزاد شده (احتمالاً یونانی) از موالی ابن سلم نامی بود (نک‌ : ابن عساكر، نسخۀ احمد ثالث، ١١ / ٣٠٥ الف).
از زندگی او جز نام استادان و راویان و چند نكتۀ پراكنده، چیزی دانسته نیست. ذهبی (١٤ / ٥١٠-٥١١) یادآور شده كه وی از ٢٣٦ ق به شنیدن حدیث آغاز كرد و علاوه بر فراگیری از شیوخ دیار خود، در سفرهایی به عراق و شام و حجاز از محدثان آن سرزمینها نیز حدث شنید. در شمار شیوخ او می‌توان ابوكریب محمد بن علاء، سفیان بن وكیع، محمد بن بشار، مسیب بن واضح، محمد بن زنبورمكی، ایوب بن محمد وزّان، عبدالوهاب بن ضحاك، محمد بن مصفی حمصی و ابوحاتم سجستانی را نام برد (نک‌ : ابن سنی، ٤، ٦، جم‌ ؛ ذهبی، همانجا؛ سمعانی، الانساب، ٧‌ / ٨٦).
ابوعروبه پس از بازگشت به حران، به عنوان مفتی آن شهر پذیرفته شد (ابن عدی، ١ / ١٤٧) و با اصراری كه بر نهی از منكر می‌ورزید، به عنوان پیشرو فقیهان حران، با ازدواج مسلمانان با زنان حرنانی كه از اهل كتاب شمرده نمی‌شدند، مخالفت می‌كرد (نک‌ : ابن ندیم، ٣٨٥). او از نظر مكتب فقهی در زمرۀ اصحاب حدیث به شمار می‌رفت (همو، ٢٨٦) و آگاهی بر علم حدیث را برای فقاهت شرطی لازم و اساسی می‌دانست (نک‌ : خطیب، ٧٠). وی به عنوان محدثی كه خود، شیوخ پرشماری را درك نموده بود، به بازگفتن شنیده‌های خود پرداخت و محدثان بسیاری از نقاط گوناگون به استماع از او روی آوردند كه در میان آنان مشاهیری چون ابوحاتم ابن حبان، ابواحمد بن عدی، سلیمان ابن احمد طبرانی، ‌ابوبكر ابن‌سنی، ابوالشیخ اصفهانی، ابوبكر محمد بن علی قفّال و ابوبكر ابن مقری دیده می‌شوند (نک‌ : ذهبی، ١٤ / ٥١١؛ نیز طبرانی، ١ / ١٣٩؛ نووی (١(٢) / ٢٨٢؛ ابن‌عدیم، ٣ / ١٥٠٧، ٧ / ٣٣٤٩).
ابن عدی و ابو احمد حاكم از رجال‌شناسان بنام اهل سنت او را به گونه‌ای بلیغ مدح كرده‌اند و ابن حبان احادیث او را در صحیح خود درج كرده است (ابن عدی، ذهبی، همانجاها؛ ابن بلبان، ١‌ / ١٦٧، جم‌ )؛ در واقع ابوعروبه، خود اهل جرح و تعدیل بود و شاگردانش، ابن عدی و ابن حبان، در آثار رجالی خود الكامل و المجروحین از او بهرۀ بسیارگرفته‌اند (نك‌ : ابن عدی، ١ / ١٤٧، جم‌ ؛ ابن حبان، ١ / ١٠١، ‌جم‌ ). ازدی شاگرد دیگر وی نیز در تاریخ الموصل (٢٧٢، ٢٨٠، جم‌ ) از اطلاعات رجالی او سود جسته است.
در مورد مذهب اعتقادی ابوعروبه، ‌جمله‌ای از ابن‌عساكر نقل شده است كه غلوّ او در تشیع و دشمنی وی را با بنی امیه می‌رساند، ولی ذهبی ضمن رد این گفتار، احتمال داده است كه منشأ این نسبت تنها دشمنی ابوعروبه با مروانیان بوده باشد (نک‌ : ذهبی، همانجا). اگرچه در آثار رجالی كهن شیعه، تأییدی بر تشیع وی دیده نمی‌شود، ولی نمی‌توان نسبت تشیع به او را به سادگی خطا تلقی كرد،‌زیرا در كتب حدیث امامیه، روایاتی مندرج است كه بر نوعی ارتباط میان ابوعروبه و عقیدۀ امامیه دلالت دارد. بارزترین نمونه از این دست روایت «نسخه‌ای از موسی بن عیسی بن عبدالرحمن افریقی» توسط اوست كه در آن به تفصیل از حقانیت دوازده امام با ذكر نام فرد فرد ایشان سخن رفته است (نک‌ : ابن عیاش، ٢٣- ٢٩؛ قس: نعمانی، ٥٩). به علاوه در منابع شیعه، احادیث دیگری نیز به نقل از او در تأیید مواضع امامیه مورد استناد قرار گرفته است، همچون حدیث «نقباء اثناعشر» (ابن بابویه، كمال‌الدین، ١ / ٢٧٢ و دیگر آثار وی؛ قس: خزازقمی، ٢٦)؛ حدیث «حب علی حسنة لا تضر معها سیئة ... » (منتخب‌الدین، ٤٤-٤٥) و حدیث «من لم یستبشر برؤیة علی (ع) فعلیه لعنة الله» (ابن بابویه، امالی، ٢٠١-٢٠٢). همچنین ابن بابویه در الخصال (٢ / ٤١٧) حدیثی از او نقل كرده كه اسنادی شیعی دارد.

آثـار خطی

١. الامثال السائرة التی رویت عن رسول الله (ص) و عن غیره (ابن خیر، ١٧٦‌؛ سمعانی، ‌التحبیر، ٢ / ١٧)، كه نسخه‌ای خطی از آن دركتابخانۀ كوغوشلار تركیه محفوظ است (GAS, I / ١٧٦)؛ ٢. حدیث الجزریین،‌ كه نسخه‌ای از آن (در ١٨ برگ) در كتابخانۀ ظاهریۀ دمشق نگهداری می‌شود (سواس، ٥٨٧). سمعانی نیز به یك جزء حدیثی از ابوعروبه دربارۀ حدیث دو محدث جزرری، محمد بن سلیمان و معقل بن عبدالله اشاره كرده است (همان، ٢ / ١٨٦)؛ ٣. طبقات الصحابة، كه سمعانی (همان، ١ / ١٠٢) از تداول آن سخن گفته است (نیز نك‌ : خلیلی، ١‌ / ٤٥٩) و پاره‌ای از یك گزیدۀ آن، احتمالاً‌ از عبدالغنی مقدسی در كتابخانۀ ظاهریه وجود دارد (ظاهریه، ١ / ١٦٩).

آثـار یافت نشده

١. الاحكام (خلیلی، همانجا). ٢. الاسامی والكنى (سمعانی، همان، ١ / ١٦٣). ٣. الامالی (حاجی‌خلیفه، ١ / ١٦٣). ٤. الاوائل، كه مورد استفادۀ سخاوی قرار گرفته (نک‌ : سخاوی، ٨٠) و احتمالاً همین اثر بوده كه ابن طاووس با عنوان اوائل الاشتباه برخی از مثالب معاویه را از آن برگرفته است (نک‌ : ابن طاووس، ٢ / ٥٠٣؛ در سدۀ ١١ ق با سندی متصل، این كتاب را روایت نموده است. ٥. تاریخ‌ الجزریین یا تاریخ الجزیرة (سمعانی، الانساب، ٤ / ١٠٧؛ ذهبی، همانجا) كه ظاهراً ابوعروبه در این اثر بر رجال دو شهر جزیره: حران و رقه تكیه داشته است (نک‌ : سمعانی، التحبیر، ١ / ١٨٩؛ نیز خلیلی. همانجا). این كتاب كه روایت متصل آن در صلة الخلف رودانی (ص ١٥٦) نیز به چشم می‌خورد، در سدۀ ٨ ق در اختیار ذهبی بوده (ذهبی، همانجا) و او بارها در شرح حال عالمان جزیره از آن بهره گرفته است (مثلاً نك‌ : ذهبی، ٥ / ٧٧، ٦ / ٨١؛ نیز ابن حجر، ٣ / ٦٣٨). ٦. شواهد الشعر (سمعانی، همان، ١ / ١٦٥).
گذشته از آثار یاد شده، همانگونه كه ابن ندیم (همانجا) یادآور شده است، ابوعروبه مجموعه‌هایی از احادیث مشایخ را نیز گردآورده بوده است كه از آن جمله یك جزء روایی به صورت خطی در كتابخانۀ ظاهریه یافت می‌شود (سواس، ٤٩٦) و جزء دیگری درحدیث یونس ابن عبید به دست ذهبی رسیده بود (ذهبی، ٦ / ٢٩٦). جزئی دیگردر احادیث مسعر بن كدام را نیز سمعانی (همان، ٢ / ٧٢) به وی نسبت داده است. انبوهی از روایات ابوعروبه را نیز می‌توان در جای جای آثار شاگردانش و آثار دیگر گردآورندگان حدیث باز یافت.

مآخذ

ابن‌ بابویه، محمد بن علی، ‌الامالی، بیروت، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
همو، الخصال، به كوشش علی اكبر غفاری، قم، ١٣٦٢ ش؛
همو، كمال‌الدین و تمام النعمة، به كوشش علی‌اكبر غفاری، تهران، ١٣٩٠ ق / ١٩٧٠ م؛
ابن بلبان، علی، الاحسان بترتیب صحیح ابن‌حبان، به كوشش كمال یوسف حوت، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
ابن حبان، محمد، كتاب المجروحین، به كوشش محمد ابراهیم زاید، بیروت، ١٣٩٦ ق؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة، قاهره، ١٣٢٨ ق؛
ابن خیر اشبیلی، محمد، فهرسة، به كوشش فرانسیسكو كودرا، بغداد، ١٩٦٣ م؛
ابن سنی، احمد بن محمد، عمل الیوم واللیلة، حیدرآباد دكن، ١٣٥٨ ق؛
ابن طاووس، علی بن موسی، الطرائف، قم، ١٤٠٠ ق؛
ابن عدی، عبدالله، الكامل فی ضعفاء الرجال، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
ابن‌عدیم، عمر بن احمد، ‌بغیة الطلب، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
ابن عساكر، علی بن حسن، ‌تاریخ مدینة دمشق، نسخۀ خطی كتابخانۀ احمد ثالث، شم‌ ‌٢٨٨٧؛
همو، همان،‌چاپ تصویری از نسخۀ ظاهریه، [عمان]، دارالبشیر؛
ابن عیاش جوهری، احمد بن محمد، مقتضب الاثر، قم، ١٣٧٩ ق؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ازدی، یزید بن محمد، تاریخ الموصل، به كوشش علی حبیبة، قاهره، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
حاجی، خلیفه، كشف؛
خزاز قمی، علی بن محمد، كفایة الاثر، قم، ١٤٠١ ق؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، ‌شرف اصحاب الحدیث، به كوشش محمد سعید خطیب اوغلی، آنكارا، ١٩٧١ م؛
خلیلی، خلیل بن عبدالله، الارشاد، به كوشش محمد سعید بن عمر ادریس، ریاض، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
رودانی، محمد بن سلیمان، صلة الخلف، به کوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الاعلان بالتوبیخ، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
سمعانی، عبدالكریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دكن، ١٣٨٣-١٣٩٦ ق / ١٩٦٣-١٩٧٦ م؛
همو، التحبیر، ‌به كوشش منیره ناجی سالم، بغداد، ١٣٩٥ ق / ١٩٧٥ م؛
سواس، یاسین محمد، فهرس مجامیه المدرسة العمریة فی دار الكتب الظاهریة، كویت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧ م؛
طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الصغیر، به كوشش عبدالرحمن محمد عثمان، قاهره، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٨ م؛
ظاهریه، خطی (تاریخ)؛
منتجب‌الدین رازی، علی بن عبیدالله، الاربعون حدیثاً، ‌قم، ١٤٠٨ ق؛
نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
نووی، یحیی بن شرف، تهذیب الاسماء واللغات، قاهره، ادارة الطباعة المنیریة؛
نیز:

GAS.

احمد پاكتچی