بَدْرُالدّينِ قَرافی‌، محمد بن‌ يحيی‌ بن‌ عمر بن‌ احمد بن‌ يونس‌ (رمضان‌ ٩٣٩- رمضان‌ ١٠٠٩/ آوريل‌ ١٥٣٣- مارس‌ ١٦٠١)، قاضی‌ مالكی‌ و از نويسندگان‌ پر كار مصر. وی در خاندانی‌ اهل‌ علم‌ ــ كه‌ كسانی‌ چون‌ شمس‌الدين‌ قرافی‌ و قاضی‌ محمد بن‌ عبدالكريم‌ دميری از آن‌ برخاستند ــ متولد شد (نک‌ : بدرالدين‌، ١٨١، ٢١٠). او خود دربارۀ تاريخ‌ تولد و چگونگی‌ نام‌گذاريش‌ گفته‌ است‌ كه‌ چون‌ در شب‌ قدر زاده‌ شد، او را بدرالدين‌ لقب‌ دادند (ص‌ ٢١١).
بدرالدين‌ نزد بزرگان‌ زمان‌ خود همچون‌ پدرش‌ شمس‌الدين‌ يحيى، عبدالرحمان‌ اُجهوری، عبدالرحمان‌ تاجوری، زين‌الدين‌ بن‌ احمد جيزی، ناصرالدين‌ لِقانی‌، نجم‌الدين‌ غطی‌ و بهاءالدين‌ شِنْشَوری به‌ تحصيل‌ علم‌ پرداخت‌ (نک‌ : همو، ١٠١-١٠٢، ١١٧، ٢١٠؛ باباتنبكتی‌، ٦٠٣؛ محبی‌، خلاصة ... ، ٤/ ٢٥٨؛ كتانی‌، ١/ ٢١٦) و با تواناييهای علمی‌ به‌ دست‌ آورده‌، يكی‌ از مراجع‌ زمان‌ خود گشت‌، و به‌ عنوان‌ شيخ‌ مالكيان‌ مصر، رياست‌ آنان‌ را برعهده‌ گرفت‌. او پس‌ از چندی به‌ سمت‌ قضای مالكيان‌ آن‌ ديار منصوب‌ شد (باباتنبكتی‌، محبی‌، همانجاها). وی در اين‌ سمت‌ نيز با نشان‌ دادن‌ قابليتهای خويش‌، حدود ٥٠ سال‌ در قاهره‌ به‌ برپايی‌ احكام‌ و شرايع‌ پرداخت‌ و به‌ فضل‌ و عدل‌ ستوده‌ شد (محبی‌، همان‌، ٤/ ٢٥٩؛ خفاجی‌، ٢/ ١٠٤). بدرالدين‌ قرافی‌ در قاهره‌ درگذشت‌ و پس‌ از آنكه‌ در جامع‌ ازهر بر او نماز گزاردند، در همان‌ ديار به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (نک‌ : محبی‌، همان‌، ٤/ ٢٦٢).

آثار

بدرالدين‌ آثار بسياری تأليف‌ كرده‌ است‌ كه‌ بسياری از آنها بر جا مانده‌اند:

الف‌ ـ چاپی‌

١. توشيح‌ الديباج‌، كه‌ ذيلی‌ است‌ بر الديباج‌ المذهبِ ابن‌ فرحون‌ و مشتمل‌ بر شرح‌ احوال‌ علمای مالكی‌ از اواخر سدۀ ٨ق‌ تا زمان‌ مؤلف‌ است‌ (نک‌ : ص‌ ٣٦)؛ ٢. القول‌ المأنوس‌ بتحرير ما فی‌ القاموس‌، كه‌ حاشيه‌ای بر القاموس‌ المحيط فيروزآبادی است‌. اين‌ اثر در ٩٧٠ق‌ تأليف‌ شده‌، و بخشهايی‌ از آن‌ در حاشيۀ القاموس‌ در بولاق‌ (١٣٠١ق‌) منتشر گرديده‌ است‌. چاپ‌ دوم‌ آن‌ باز همراه‌ القاموس‌ در قاهره‌ (١٣٤٤ق‌) صورت‌ گرفته‌ است‌.

ب‌ ـ خطی‌

١. احكام‌ التحقيق‌ باحكام‌ التعليق‌، در باب‌ عقود كه‌ نسخی‌ از آن‌، در كتابخانه‌های خديويه‌ و رباط موجود است‌ (خديويه‌، ٧/ ٢٤٨؛ GAL, S, II/ ٤٣٦). ٢. بهجة النفوس‌ فی‌ المحاكمة بين‌ الصحاح‌ و القاموس‌، در علم‌ لغت‌ كه‌ نسخه‌های آن‌ در كتابخانة كوپريلی‌ استانبول‌ (نک‌ : كوپريلی‌، ٢/ ٥٦١) و احمديۀ تونس (GAS, VIII/ ٢٢٤) وجود دارد. ٣. تحرير القول‌ الشاف‌، دربارۀ حديث‌ فضل‌ آيةالكرسی‌ كه‌ بروكلمان‌ به‌ وجود نسخه‌ای از آن‌ درموصل‌ اشاره‌ كرده‌ است‌ (GAL, S، همانجا). ٤. تحقيق‌ الابانة فی‌ صحة اسقاط ما لم‌ يجب‌ من‌ الحضانة (برای نسخ‌ خطی‌ آن‌، نک‌ : خديويه‌، نيز GAL, S، همانجاها). ٥. توالی‌ المنح‌ فی‌ اسماء الثمار النخل‌ و رتبة البلح‌، كه‌ نسخه‌ای از آن‌ در رباط نگهداری می‌شود (نک‌ : بخيت‌، ٣/ ٥٢). ٦. الجواهر المنتثرة فی‌ هبة السيد لام‌ الولد و المدبرة، در موضوع‌ فقهیِ هبه‌ كه‌ نسخ‌ بسياری از آن‌ در كتابخانة خديويه‌ (خديويه‌، همانجا)، و مجموعة گَرِت‌ (نک‌ : حتی‌، شم‌ ١٨٣٦، به‌ خط خود مؤلف‌)، موجود است‌. ٧. الدرر المنيفة فی‌ الفراغ‌ عن‌ الوظيفة، كه‌ نسخه‌هايی‌ از آن‌ در كتابخانة خديويه‌ (خديويه‌، ٧/ ٢٤٧)، و رباط (نک‌ : بخيت‌، ٣/ ٥٣) وجود دارد. ٨. درر النفائس‌ فی‌ شان‌ الكنائس‌ (برای نسخۀ خطی‌، نک‌ : خديويه‌، ٧/ ٢٤٨).
بدرالدين‌ چند رسالۀ ديگر نيز در زمينه‌های فقه‌ و حديث‌ داشته‌ است‌ (نک‌ : ازهريه‌، ٢/ ٣٤٦؛ خديويه‌، ٣/ ١٦٦، ٧/ ٥٨؛ فهرس ... ، ٦/ ٣٤٨؛ نيز برای آثار منسوب‌، نک‌ : باباتنبكتی‌، ٦٠٣؛ بغدادی، ٢/ ١٠٢).
كتانی‌ از صورت‌ اجازه‌ای از بدرالدين‌ قرافی‌ كه‌ فهرستی‌ از برخی‌ آموخته‌های وی در آن‌ ثبت‌ بوده‌ است‌، ياد كرده‌ كه‌ به‌ طريق‌ مكاتبه‌، اجازة روايت‌ آنها را به‌ قصار فاسی‌ داده‌ بوده‌ است‌ (همانجا؛ برای شعر او، نک‌ : محبی‌، نفحة ... ، ٤/ ٥٦٠، خلاصة، ٤/ ٢٦١-٢٦٢).

مآخذ

ازهريه‌، فهرست‌؛
باباتنبكتی‌، احمد، نيل‌ الابتهاج‌، به‌ كوشش‌ عبدالحميد عبدالله‌ هرامه‌، طرابلس‌، ١٤٠٩ق‌/ ١٩٨٩م‌؛
بخيت‌، محمد عدنان‌ و ديگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربية المصورة، عمان‌، ١٤٠٦ق‌/ ١٩٨٦م‌؛
بدرالدين‌ قرافی‌، محمد، توشيح‌ الديباج‌ و حلية الابتهاج‌، به‌ كوشش‌ احمد شتيوی، بيروت‌، ١٤٠٣ق‌/ ١٩٨٣م‌؛
بغدادی، ايضاح‌؛
خديويه‌، فهرست‌؛
خفاجی‌، احمد، ريحانة الالباء، به‌ كوشش‌ عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌، ١٣٨٦ق‌/ ١٩٦٧م‌؛
فهرس‌ مخطوطات‌ جامعة الملك‌ سعود، رياض‌، ١٤٠٤ق‌/ ١٩٨٤م‌؛
كتانی‌، عبدالحی‌، فهرس‌ الفهارس‌ و الاثبات‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بيروت‌، ١٤٠٢ق‌/ ١٩٨٢م‌؛
كوپريلی‌، خطی‌؛
محبی‌ دمشقی‌، محمدامين‌، خلاصة الاثر، قاهره‌، ١٢٨٤ق‌؛
همو، نفحة الريحانة، به‌ كوشش‌ عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌، ١٣٨٩ق‌/ ١٩٦٩م‌؛
نيز:

GAL,S;
GAS;
Hitti, Ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨.
فرامرز حاج‌منوچهری