اِبْنِ قانِع، ابوالحسين عبدالباقی بن قانع بن مرزوق اموی (٢٥ ذيقعدۀ ٢٦٥-٧ شوال ٣٥١ق / ١٩ ژوئيۀ ٨٧٩- ٨ نوامبر ٩٦٢م)، محدث بغدادی و نويسندۀ شرح حال صحابه. وی از موالی بنی اميه بود و به همين جهت او را اموی خوانده‌اند (خطيب، ١١ / ٨٨). براساس آنچه در برخی منابع آمده، او مذهب حنفی داشته است (نك‌ : ابن حجر، ٣ / ٣٨٤)، ولی از آنجا كه طوسی نام وی را در الفهرست (ص ١٧٨) و رجال خود (ص ٤٨٨) آورده، برخی از متأخرين او را از اماميه دانسته‌اند. خطيب بغدادی پس از اشاره به تضعيف ابن قانع از سوی برقانی، توثيق وی را توسط جمعی از مشايخ بغداد نقل كرده و ضمناً يادآور شده كه ابن قانع در دو سال آخر عمر دچار اختلاط شده است (خطيب، ١١ / ٨٩؛ نيز نك‌ : ذهبی، ميزان، ٢ / ٥٣٢؛ ابن حجر، همانجا).
به گفتۀ ذهبی (سير، ١٥ / ٥٢٧) او فردی كثير السفر بوده و شيوخ بسياری داشته كه از مهم‌ترين آنان حارث بن ابی اسامه صاحب مسند را می‌توان نام برد (در مورد مشايخ وی، نك‌ : خطيب، ٩ / ٣٧٨، ١١ / ٨٨؛ ابن قانع، جم‌ ). از جمله شاگردان و راويان او نيز می‌توان از ابوالحسن دارقطنی، حاكم نيشابوری، ابوبكر جصّاص، ابوعلی ابن شاذان و ابوبكر دوری نام برد (دارقطنی، ١ / ٣٤، جم‌؛ جصاص، ١ / ٢٢، جم‌؛ طوسی، الفهرست، ١٧٨؛ خطيب، ١١ / ٨٨- ٨٩).
مهم‌ترين اثر ابن قانع كتاب معجم الصحابۀ اوست كه در آن اصحاب پيامبر(ص) را بر شمرده و از هر يك حديثی مسند آورده است. دو نسخۀ خطی ناقص از آن در كتابخانه‌های كوپريلی استانبول (كوپريلی، ١ / ٢٣١) و ظاهريۀ دمشق نگهداری می‌شود (فهرس، ٩٢). ابن فتحون (ه‌ م) كتابی دربارۀ اغلاط ابن قانع در اين كتاب نوشته است. از ديگر آثار او الفوائد است كه نسخۀ خطی آن در كتابخانۀ ظاهريه وجود دارد (ظاهريه، ١ / ٢٤٨).
طوسی در الفهرست (ص ١٧٨) از يكی از آثار وی با عنوان السنن عن اهل البيت (ع) ياد كرده است (برای ديگر آثار او، نك‌ : ابن ماكولا، ٧ / ١٧١؛ ابن خلكان، ٢ / ٢٤٨، جم‌؛ حاجی خليفه، ٢ / ١٧٣٥).

مآخذ

ابن حجر، احمدبن علی، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٣٠ق؛
ابن خلكان، وفيات؛
ابن قانع، عبدالباقی، معجم الصحابة، نسخۀ خطی كوپريلی، شم‌ ٤٥٢؛
ابن ماكولا، علی بن هبةالله، الاكمال، حيدرآباد دكن، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
جصاص، احمدبن علی، احكام القرآن، به كوشش محمد صادق قمحاوی، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
حاجی خليفه، كشف؛
خطيب بغدادی، احمدبن علی، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
دارقطنی، علی بن عمر، السنن، به كوشش عبدالله هاشم يمانی، مدينه، ١٣٨٦ق؛
ذهبی، محمدبن احمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ابراهيم زيبق، بيروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
همو، ميزان الاعتدال، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٢ق / ١٩٦٣م؛
طوسی، محمدبن حسن، رجال، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
همو، الفهرست، مشهد، ١٣٥١ش؛
ظاهريه، خطی (مجاميع)؛
فهرس مجاميع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس، كويت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛
کوپریلی، خطی.

محمدجواد حجتی کرمانی