اِبْنِ وَلیدِ قُمی، ابوجعفر محمد بن حسن بن احمد (د ٣٤٣ ق / ٩٥٤ م)، محدث و فقیه امامی. تاریخ ولادت وی معلوم نیست، ولی از آنجا که از محمد بن حسن صفار (د ٢٩٠ ق) بسیار روایت کرده (به عنوان نمونه، نک‌ : ابن‌بابویه، «مشیخة»، ٤٣٤) و از سوی دیگر به قرینۀ عدم روایت مستقیم وی از احمد بن ابی عبداللـه برقی (د ٢٨٠ ق) و احمد بن محمد بن عیسی اشعری (د ٢٨٠ ق به بعد) می‌توان ولادت او را درحدود ٢٧٠ ق تخمین زد. از جزئیات زندگی وی نیز چیزی نمی‌دانیم، اما باتوجه به عبارت نجاشی (ص ٣٨٣) که او را «شیخ القمّیین ... » نامیده است و با بررسی مشایخ و شاگردان وی می‌توان نتیجه گرفت که ابن‌ولید زندگی خود را عمدتاً در قم گذرانده است. سعد بن عبداللـه اشعری، احمد بن ادریس قمی، عبداللـه بن جعفر حمیری، محمد بن یحیی عطار، محمد بن ابی‌القاسم ماجیلویه و علی بن ابراهیم قمی ازجمله مشایخ او بوده‌اند (ابن‌بابویه، الخصال، ٢١، «مشیخة»، ٥١٥؛ نجاشی، ٨؛ طوسی، الفهرست، ٧٦، ٨٩، ١٠٢). ا معروف‌ترین کسانی که از وی روایت کرده‌اند، محمد بن علی ابن‌بابویه، ابن ابی جید، احمد بن شاذان، جعفر ابن قولویه، ابن داوود قمی و سلامة بن محمد ارزنی شایان ذکرند (ابن‌قولویه، ١٥، جم‌ ؛ ابن‌بابویه، همانجاها؛ ابن ‌شاذان، ٩٧؛ نجاشی، ٦٠، ١٩٢؛ طوسی، همان، ١٥٦). هارون بن موسی تلعکبری نیز با مکاتبه از ابن‌ولید اجازۀ روایت گرفته است (طوسی، الرجال، ٤٩٥؛ دلائل الامامة، ١٤١، ١٤٣، ١٨٧). در منابع رجالی بر وثاقت و تبحر وی در حدیث، فقه و رجال تأکید شده است (نک‌ : نجاشی، ٣٨٣؛ طوسی، الرجال، الفهرست، همانجاها؛ ابن‌ داوود، ٣٨٣-٣٨٤؛ به نقل از ابن غضائری). ظاهراً ابن‌ولید دارای روش خاص در جرح و تعدیل رجال و نقد احادیث بوده و از روایت برخی از احادیث و کتب روایی به جهت «موضوع» دانستن آنها یا جهات دیگر خودداری می‌ورزیده است (نک‌ : نجاشی، ٣٢٩، ٣٥٤، ٣٧٣؛ طوسی، همان، ٧١، ٧٦، ١٤٣، ١٤٦).
ابن‌ولید دربارۀ «غلو» دارای آراء و نظرات خاصی بوده است. او مفهوم غلو را تا آنجا گسترش می‌داد که حتی اعتقاد به عدم وقوع سهو از نبی و امام را از نخستین درجات غلو می‌شمرد (ابن‌ بابویه، فقیه، ١ / ٣٦٠؛ مفید، «تصحیح الاعتقاد»، ٦٣-٦٦). از اینکه ابن‌ولید روایات مرسل را در نوادر الحکمة نپذیرفته (نک‌ : نجاشی، ٣٤٨؛ طوسی، همان، ١٤٥)، شاید برآید که وی در این‌باره به «اصالة العدالة» قائل نبوده است. اینکه آیا ابن‌ولید خود اینگونه نظرات را در قم رواج داده یا آن را از پیشینیان گرفته بوده، قابل مطالعه است، ولی به هر حال برخی از قمیان همانند ابن بابویه و حتی در در مواردی برخی از عراقیان چون ابن‌نوح سیرافی، شیخ طوسی و نجاشی در جرح و تعدیل روات از او پیروی نموده‌اند (نک‌ : ابن‌بابویه، همان، ٢ / ٩٠-٩١؛ نجاشی، ٣١٦، ٣٢٩، ٣٤٨؛ قس: ٧٧، ٣٣٣؛ طوسی، الرجال، ٤٤٧، ٤٦٩، الفهرست، همانجا). ابن‌ولید فرزندی به نام ابوالحسن احمد داشته که از پدر روایت کرده و مفید، غضائری و ابن‌عبدون نیز از او روایت کرده‌اند (نک‌ : مفید، الامالی، ١، ١١-١٢؛ طوسی، «مشیخة»، ٥٨، ٦٤-٦٥). احمد ظاهراً در بغداد اقامت داشته و چنانکه در داستان ابوبکر بغدادی ــ که ادعای نیابت امام زمان (ع) داشته ــ نقل شده، وی از جانب پدر و جماعتی دیگر در بصره نیز حاضر می‌شده است (نک‌ : همو، الغیبة، ٢٥٥).

آثـار

از ابن‌ولید ٣ اثر می‌شناسیم که هیچ‌یک اکنون در دست نیست: ١. الجامع (ابن‌ندیم، ٢٧٩؛ نجاشی، ٣٨٣؛ طوسی، الفهرست، ١٥٦). ابن‌بابویه در مقدمۀ فقیه (١ / ٤) ضمن بر شمردن الجامع در شمار منابع کتاب خود، آن را از مراجع اصلی حدیث نزد محدثین معرفی می‌کند و اگرچه در آثار ابن‌بابویه نام این کتاب به تصریح جز در موارد معدودی (مثلاً التوحید، ٢٢٦) نیامده، ولی بسیاری از روایات وی می‌تواند از این کتاب گرفته شده باشد. نسخه‌های الجامع تا سدۀ ٧ ق / ١٣ م و شاید مدتها پس از آن نیز وجود داشته است (نک‌ : ابن‌طاووس، الاقبال، ١١، فرج المهموم، ١٣٩؛ آقابزرگ، ٥ / ٢٩)؛ ٢. تفسیر القرآن (ابن‌ندیم، نجاشی، طوسی، همانجاها)؛ ٣. الفهرست، که مورد استفادۀ نجاشی در رجال (ص ٣٣، جم‌ ) و طوسی در الفهرست (جم‌ ) قرار گرفته است.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة، ابن‌بابویه، محمد بن علی، التوحید، به کوشش هاشم حسینی طهرانی، تهران، ١٣٨٧ ق؛
همو، الخصال، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٨٩ ق؛
همو، فقیه من لایحضره الفقیه، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٩٠ ق؛
همو، «مشیخة»، همراه ج ٤ فقیه (نک‌ : ابن‌بابویه، در همین مآخذ)؛
ابن‌داوود حلی، حسن بن علی، الرجال، به کوشش جلال‌الدین محدث، تهران، ١٣٤٢ ش؛
ابن شاذان، احمد بن محمد، مائة منقبة، به کوشش نبیل رضا علوان، بیروت، ١٤٠٩ ق؛
ابن‌طاووس، علی بن موسی، الاقبال، تهران، ١٣٢٠ ق؛
همو، فرج المهموم، نجف، ١٣٦٨ ق؛
ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، به کوشش عبدالحسین امینی، نجف، ١٣٥٦ ق، ابن‌ندیم، الفهرست؛
دلائل الامامة، منسوب به ابن رستم طبری، نجف، ١٣٨٣ ق؛
طوسی، محمد بن حسن، الرجال، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ ق / ١٩٦١ م؛
همو، الغیبة، نجف، ١٣٨٥ ق؛
همو، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانۀ مرتضویه؛
همو، «مشیخة»، همراه ج ١٠، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٣ م؛
مفید، محمد بن محمد، الامالی، به کوشش حسین استاد ولی و علی‌اکبر غفاری، قم، ١٤٠٣ ق؛
همو، «تصحیح الاعتقاد»، همراه اوائل المقالات، به کوشش زنجانی و چرندابی، تبریز، ١٣٧١ ق؛
نجاشی، احمد بن علی، الرجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ١٤٠٧ ق.

محمّدجواد شبیری