اِبْنِ كامِل، ابوبكر احمد بن كامل بن خلف بن شجره (٢٦٠- ٨ محرم ٣٥٠ق / ٨٧٤-٢٧ فوريۀ ٩٦١م)، عالم در علوم قرآن، فقيه و قاضی بغدادی. او را منسوب به جدش شجری نيز خوانده‌اند (سمعانی، ٨ / ٦٥). وی در سامرا زاده شد و در بغداد سكنى گزيد (ابن نديم، ٣٥؛ خطيب، ٤ / ٣٥٧). تحصيلات اوليه‌اش را در آنجا آغاز نمود و قرائت را به طريق عرض از ابوبكر اصبهانی، محمد بن يحيی كسائی صغير و ديگران فراگرفت (ابن جزری، ١ / ٩٨). از گروهی از مشايخ حديث چون حارث بن ابی اُسامه، احمد بن ابی خيثمه، ابوقلابۀ رقاشی، محمد بن سعد عوفی و عبدالله بن روح مداينی بهره برد و در علوم ديگری چون نحو، شعر، تاريخ، ايام عرب و رجال نيز تبحر يافت (قفطی، ١ / ٩٧؛ خطيب، همانجا)، ولی به نظر می‌رسد كه شهرت اصلی وی در علوم قرآن بوده است (نك‌ : ابن نديم، همانجا). افرادی چون ابوبكر ابن مهران، احمد بن محمد بن عبدون و ابراهيم بن احمد مروزی از او قرائت آموخته‌اند (ابن جزری، همانجا؛ برای نمونه‌هایی از نقش او در روايت قرائات، نك‌ : ابن مهران، ٧١، ٧٤، ٧٥، ٧٦؛ اندرابی، ١٢٢، ١٢٣، ١٢٤، ١٢٦). در حديث نيز جمع كثيری چون ابوالحسن دارقطنی، حاكم نيشابوری، ابوعبيدالله مرزبانی، ابوعلی ابن شاذان، ابوبكر دوری و ابراهيم بن مخلد باقرحی از او روايت كرده‌اند (دارقطنی، ١ / ٢١، جم‌؛ حاكم، ١ / ٣٢؛ نجاشی، ١٦٢؛ طوسی، ١٥٠؛ ذهبی، ١٥ / ٥٤٥). شاگردش ابن رزقويه بسيار از او ستايش كرده، اما دارقطنی معتقد است كه او در نقل حديث تساهل داشته است (نك‌ : خطيب، ٤ / ٣٥٨). جايگاه ابن كامل در تاريخ را نيز نبايد ناديده گرفت. اگر چه كتاب التاريخ وی اكنون در دست نيست، اما نوشته‌های تاريخی او تا قرنها بعد مورد استفادۀ مؤلفان بوده است (نك‌ : زبيدی، ١٠١؛ سيد مرتضی، امالی، ١ / ٢٢٧؛ خطيب، ٣ / ٤٠؛ همدانی، ١ / ١٥٤؛ ياقوت، ٤ / ١٠٧؛ ابن كثير، ١٠ / ٢٩٢، ٣٤٢، ١١ / ١٠٧؛ عليمی، ١ / ١٤٣، ٢ / ٦، ٧). همچنين منقولاتی دربارۀ اهل بيت (ع) از كتاب تاريخ وی مورد توجه مؤلفان قرار گرفته است (نك‌ : سيد مرتضی، الشافی، ٤ / ١١٤؛ ابن شهر آشوب، ٣ / ٣٦٣؛ قس: دلائل الامامة، ٥٠؛ جوينی، ١ / ٢٧٩، ٣٠١-٣٠٢).
ابن كامل راوی تاريخ طبری از خود اوست و در اين امر نقش مهمی داشته است (نك‌ : ابوعلی مسكويه، ٢ / ١٨٤، كه تاريخ طبری را به واسطۀ ابن كامل روايت كرده است؛ قس: ابن اثير، ٨ / ٥٣). رابطۀ ابن كامل با محمد بن جرير طبری خود يكی از برجسته‌ترين جنبه‌های شخصيت علمی اوست، چنانكه او را در جرگۀ آن دسته از شاگردان طبری شمرده‌اند كه مدتی از مذهب فقهی وی پيروی می‌كردند. در واقع ابن كامل يكی از مهم‌ترين فقيهان جريری است كه تأليفات متعددی در اين مذهب داشته است و از ميان آنها دو كتاب الشروط الكبير و الشروط الصغير كه از اولين نوشته‌ها در اين زمينه هستند، بيشتر قابل توجهند (نك‌ : ابن نديم، ٢٩٢)؛ اما گويا پس از مدتی ابن كامل تقليد را كنار گذاشت و در رأی خود مستقل گرديد (خطيب، ٤ / ٣٥٩؛ قس: ذهبی، ١٥ / ٥٤٦)، البته به جزئيات آراءِ فقهی وی در اين دوره اشاره‌ای نشده است (قس: ابن ابی الوفاء، ٩٠؛ ابن قطلوبغا، ١٤، كه نام او را در زمرۀ حنفيان آورده‌اند). در توضيح اينكه اكثر منابع از او با عنوان قاضی ياد كرده‌اند، خطيب بغدادی (٤ / ٣٥٧) بدون اشاره به تاريخی معين گويد كه وی از جانب قاضی‌القضاة ابوعمر محمد بن يوسف، قضای كوفه را برعهده داشت. ابوعلی مسكويه (١ / ١٠٣) نيز ذيل حوادث سال ٣١١ق از حضور او به عنوان قاضی در مناظرۀ حامد بن عباس در بغداد ياد كرده است.
ابن نديم (صص ٣٥، ٢٩٢) آثار متعددی را از ابن كامل نام برده كه نشانی از آنها در دست نيست. تنها تأليف موجود وی اخبار القضاة الشعراء است كه نسخۀ خطی آن در كتابخانۀ ينی جامع استانبول نگهداری می‌شود (GAL, S, I / ٢٢٦). همچنين در كتابخانۀ ظاهريه نسخۀ خطی رساله‌ای‌ با عنوان فوائد حسان و مقتل عثمان بن عفان به روايت ابن كامل موجود است (فهرس، ٣٦٧).

مآخذ

ابن ابی الوفاء، محمدبن محمد، الجواهر المضية، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛
ابن اثير، الكامل؛
ابن جزری، محمدبن محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق / ١٩٣٢م؛
ابن شهر آشوب، محمدبن علی، مناقب، قم، انتشارات علامه؛
ابن قطلوبغا، قاسم، تاج التراجم، بغداد، ١٩٦٢م؛
ابن كثير، البداية؛
ابن مهران، احمدبن حسین، المبسوط، به كوشش سبيع حمزه حاكمی، دمشق، ١٤٠٧ق / ١٩٨٦م؛
ابن نديم، الفهرست؛
ابوعلی مسكويه، احمدبن محمد، تجارب الامم، به كوشش ه‌. ف. آمدرز، قاهره، ١٣٣٢ق / ١٩١٤م، اندرابی، احمدبن ابی عمر، قراءات القراء المعروفين، به كوشش احمد نصيف جنابی، بيروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٦م؛
جوينی، ابراهيم بن محمد، فرائد السمطين، به كوشش محمدباقر محمودی، ١٣٩٨ق / ١٩٧٨م؛
حاكم نيشابوری، محمدبن عبدالله، المستدرك، حيدرآباد دكن، ١٣٣٤ق؛
خطيب بغدادی، احمدبن علی، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
دارقطنی، علی بن عمر، السنن، به كوشش عبدالله هاشم يمانی، مدينه، ١٣٨٦ق / ١٩٦٦م؛
دلائل الامامة، منسوب به ابن رستم طبری، نجف، ١٣٨٣ق / ١٩٦٣م؛
ذهبی، محمدبن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ابراهيم زيبق، بيروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
زبيدی، محمدبن حسن، طبقات النحويين و اللغويين، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧٣ق / ١٩٥٤م؛
سمعانی، عبدالكريم بن محمد، الانساب، حيدرآباد دكن، ١٣٩٧ق / ١٩٧٧م؛
سيدمرتضی، امالی، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧٣ق / ١٩٥٤م؛
همو، الشافی فی الامامة، به كوشش عبدالزهراء خطيب حسينی، تهران، ١٤١٠ق؛
طوسی، محمدبن حسن، الفهرست، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، كتابخانۀ مرتضويه؛
عليمی، عبدالرحمن بن محمد، المنهج الاحمد، به كوشش عادل نويهض، بيروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
فهرس مجامع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس، كويت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛
قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٦٩ق / ١٩٥٠م؛
نجاشی، احمدبن علی، الرجال، به كوشش موسی شبيری، قم، ١٤٠٧ق؛
همدانی، محمدبن عبدالملک، تكملة تاريخ الطبري، به كوشش آلبرت يوسف كنعان، بيروت، ١٩٦١م؛
ياقوت، ادبا؛
نيز:

GAL,S.

مریم صادقی