اَبوعَوانه، یعقوب‌ بن اسحاق‌ بن ابراهیم ‌بن یزید اسفراینی (پس از ٢٣٠-٣١٦ ق / ٨٤٥- ٩٢٨ م)، محدث و فقیه شافعی. وی برای تحصیل و استماع حدیث به نقاط مختلف ایران، عراق، حجاز، یمن، مصر و شام سفر کرد (ابوعوانه، ١ / ٣٤٤، ٤ / ٣٨، جم‌ ؛ سمعانی، ١ / ٢٢٣-٢٢٤؛ ذهبی، سیر، ١٤ / ٤١٧- ٤١٩). ابوعوانه گویا پس از سفر به مصر به اسفراین بازگشته است (نک‌ : ابن خلکان، ٦ / ٣٩٤).
ابوعوانه در المسند خود از مشایخ و استادانی چون پدرش اسحاق ابن ابراهیم، مسلم بن حجاج نیشابوری، ابوداوود سجستانی، ابوحاتم رازی، ابوزرعۀ رازی، ابراهیم حربی، ابن ابی الدنیا، یونس بن عبدالاعلی، ابوزرعۀ دمشقی، ابن‌شبۀ نمیری و عبدالله بن احمد بن حنبل نام برده است. او در مصر فقه شافعی را از ربیع بن سلیمان مرادی و ابوابراهیم مزنی فرا گرفت (ابن خلکان، ٦ / ٣٩٣- ٣٩٤؛ نیز نک‌ : ابوعوانه، ١ / ٤٨- ٤٩، ٢٠٨، ٢٠٩) و به‌طوری‌که گفته می‌شود (نک‌ : ابن خلکان، ٦ / ٣٩٤؛ ذهبی، همان، ١٤ / ٤٢٠)، نخستین کس بود که مذهب و کتابهای شافعی را در اسفراین رواج داد.
در میان کسانی که از ابوعوانه روایت کرده‌اند، نام کسانی چون ابن‌حبّان بُستی (١ / ١٦٩)، ابوبکر احمد بن ابراهیم اسماعیلی، ابواحمد عبدالله ابن‌عَدی (سهمی، ٤٩٠)، سلیمان بن احمد طبرانی (یاقوت، ١ / ٢٤٧) و ابونعیم عبدالملک بن حسن اسفراینی (ابوعوانه، ٤ / ٢) دیده می‌شود. ابوعوانه را از ثقات شمرده و از زهد و تنسّک او یاد کرده‌اند (سمعانی، ١ / ٢٢٣؛ ذهبی، تذکرة، ٣ / ٧٧٩-٧٨٠).
اگرچه برخی تاریخ مرگ ابوعوانه را ٣١٣ ق (ابن‌نقطه، ٢ / ٣١٨) ذکر کرده‌اند، ولی بیشتر ٣١٦ ق را ترجیح داده‌اند (برای مثال، نک‌ : سبکی، ٣ / ٤٨٨؛ اسنوی، ٢ / ٢٠٣-٢٠٤). او در اسفراین درگذشت و مقبره‌اش زیارتگاه مردمان گردید (ابن خلکان، همانجا).
از آثار برجای ماندۀ ابوعوانه، المسند الصحیح است که مستخرجی بر صحیح مسلم است و در آن احادیث وی را با اسانید خویش فراهم آورده و بر پایۀ ابواب فقهی ترتیب داده است و در پایان برخی بابها، احادیثی چند افزوده است. این اثر از مسانید مشهور اهل سنت است و برای نخستین‌بار در حیدرآباد دکن، ١٣٦٢- ١٣٨٨ ق به چاپ رسیده است (برای نمونه‌هایی از رواج این مسند، نک‌ : صریفینی، فهرست، ٨٣٣). از مختصر همین اثر نسخه‌هایی در دارالکتب (نک‌ : GAL, S, II / ٩٤٧؛ خدیویه، ١ / ٤١١) نگهداری می‌شود.

مآخذ

ابن حبان بستی، محمد، کتاب المجروحین، به کوشش محمود ابراهیم زاید، بیروت، ١٣٩٦ ق؛
ابن خلکان، وفیات؛
ابن نقطه، محمد بن عبدالغنی، التقیید لمعرفة الرواة والسنن والمسانید، حیدرآباد دکن، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
ابوعوانه، یعقوب بن اسحاق، المسند، حیدرآباد دکن، ١٣٦٢-١٣٨٦ ق؛
اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، به کوشش عبدالله جبوری، بغداد، ١٣٩١ ق / ١٩٧١ م؛
خدیویه، فهرست؛
ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، حیدرآباد دکن، ١٣٣٣- ١٣٣٤ ق؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و اکرم بوشی، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة الکبری، به کوشش محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٥ م؛
سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، به کوشش عبدالرحمن یمانی، حیدرآباد دکن، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
سهمی، حمزة بن یوسف، تاریخ جرجان، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
صریفینی، ابراهیم بن محمد، تاریخ نیشابور (منتخب السیاق عبدالغافر فارسی)، به کوشش محمدکاظم محمودی، قم، ١٣٦٢ ش؛
یاقوت، بلدان، نیز:

GAL, S.

محمدرضا ناجی