اِبْنِ اَشناس‌، ابوعلی‌ حسن‌ بن‌ محمد بن‌ اسماعیل‌ بزاز (٣٥٩- ٤٣٩ق‌/ ٩٧٠- ١٠٤٨م‌)، محدث‌ و فقیه‌ شیعی‌. تبار و چگونگی‌ زندگی‌ وی‌ چندان‌ روشن‌ نیست‌. همین‌ قدر می‌دانیم‌ كه‌ وی‌ از موالی‌ بوده‌ و به‌ شخصی‌ به‌ نام‌ جعفر متوكل‌ وابستگی‌ داشته‌ و به‌ همین‌ جهت‌ به‌ متوكلی‌ شهرت‌ یافت‌ است‌ (خطیب‌، ٧/ ٤٢٥). كلمۀ اشناس‌ احتمالاً ایرانی‌ است‌. افندی‌ (١/ ٣١٤) می‌گوید ضبط مشهور در این‌ كلمه‌ به‌ ضم‌ اول‌ است‌، اما بعضی‌ از افاضل‌ آن‌ را به‌ فتح‌ اول‌ [یعنی‌ اَشناس‌] نیز آورده‌اند. مؤلف‌ اعیان‌ الشیعة (١/ ٦٨، ٦٩، ٧٥، ٢٣/ ٧٠-٧٦، به‌ نقل‌ استادی‌) حدس‌ زده‌ كه‌ «اشناس‌» صورت‌ دیگری‌ از كلمۀ «شناس‌» باشد. قرینۀ دیگر بر ایرانی‌ بودن‌ این‌ كلمه‌ این‌ است‌ كه‌ به‌ نوشتۀ ابوالفضل‌ بیهقی‌ (ص‌ ١٦٨) نام‌ افشین‌، «اشناس‌» بوده‌ است‌.
به‌ گفتۀ خطیب‌ بغدادی‌ (د ٤٦٣ ق/ ١٠٧١ م‌) ابن‌اشناس‌ در كرخ‌ بغداد در خانه‌اش‌ حوزۀ درسی‌ داشته‌ كه‌ در آن‌ دانش‌پژوهان‌ شیعی‌ گرد می‌آمده‌ و از وی‌ حدیث‌ و فقه‌ می‌آموخته‌اند. درگذشت‌ او در بغداد بوده‌ و در همانجا در باب‌ كناس‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شده‌ است‌ (٧/ ٤٢٦).
رجال‌ شناسان‌ شیعی‌ از ابن‌اشناس‌ به‌ نیكی‌ یاد كرده‌ و غالباً به‌ وثاقت‌ او گواهی‌ داده‌اند. سید بن‌ طاووس‌ (٥٨٩-٦٦٤ ق/ ١١٩٣-١٢٦٦ م‌) او را در نقل‌ حدیث‌ صالح‌ و موثق‌ دانسته‌ است‌ (حرّ عاملی‌، ٢/ ٦٩)؛ حتی‌ خطیب‌ احادیث‌ او را «صحیح‌» می‌داند، اما گوید كه‌ او رافضی‌ و بدمذهب‌ است‌ (٧/ ٤٢٦). ابن‌اشناس‌ از كسانی‌ است‌ كه‌ صحیفۀ سجّادیه‌ را روایت‌ كرده‌ و افندی‌ اصفهانی‌ نسخه‌هایی‌ از آن‌ را در ادرنۀ روم‌ و تبریز دیده‌ است‌ (١/ ٣١٢). مجلسی‌ نیز گفته‌ است‌ كه‌ نسخه‌هایی‌ از آن‌ نزد اوست‌ (كاظمی‌، ١/ ٣١١)، هر چند گفته‌اند كه‌ نسخۀ مجلسی‌ از جهات‌ مختلف‌ با نسخۀ مشهور و رایج‌ متفاوت‌ است‌.
ابن‌ اشناس‌ از بسیاری‌ از فقیهان‌ و راویان‌ شیعی‌ و سنّی‌ روزگارش‌ دانش‌ آموخته‌ و از آنان‌ حدیث‌ نقل‌ كرده‌ است‌. برخی‌ از این‌ كسان‌ عبارتند از: حسن‌ بن‌ محمد بن‌ عُبید عسكری‌، عمر بن‌ محمد بن‌ سنبك‌، عبیدالله‌ بن‌ محمد بن‌ عابد خلّال‌، ابوالحسن‌ بن‌ لؤلؤ (خطیب‌، ٧/ ٤٢٥-٤٢٦)، شیخ‌ مفید (حر عاملی‌، ٢/ ٦٩)، ابن‌ ابی‌ الثّلج‌ كاتب‌، ابوالفتح‌ الراس‌، ابوالمفضل‌ محمد بن ‌عبدالله ‌بن ‌مطلب ‌شیبانی‌ (افندی‌، همانجا)، احمدبن‌ محمدبن‌ عبدالله‌بن‌ عیاش‌ جوهری‌، حسین‌ بن‌ احمد ابن‌مغیره‌ ابوعبدالله‌ ثلّاج‌ (موحد، ٢/ ٣٥٢-٣٥٣).
برخی‌ كسان‌ مانند محمد بن‌ محمد بن‌ میمون‌ (افندی‌، همانجا) و همچنین‌ شیخ‌ طوسی‌ از وی‌ حدیث‌ روایت‌ كرده‌اند (طوسی‌، مقدمه‌، ٦٠). به‌ ابن‌اشناس‌ در فقه‌ و حدیث‌ و كلام‌ آثار زیر را نسبت‌ داده‌اند: الكفایة فی‌الاعتقادات‌ (حرعاملی‌، همانجا) و عمل‌ ذی‌الحجة (افندی‌، همانجا). از این‌ آثار اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌ جز اینكه‌ كتاب‌ اخیر، تألیف‌ شده‌ در ٤٣٧ ق، به‌ دست‌ ابن‌طاووس‌ رسیده‌ و او آن‌ را در كتاب‌ الاقبال‌ خود آورده‌ است‌ (ص‌ ٤٩٦).

مآخذ

ابن‌طاووس‌، علی بن موسی‌، الاقبال‌ لصالح‌ الاعمال‌، تهران‌، ١٣١٤ ق/ ١٨٩٦ م؛
استـادی‌، رضـا، «ابن‌ اشنـاس‌»، آینده‌، س‌ ٥، شم‌ ١، فروردین‌ ـ خرداد ١٣٥٨ ش‌؛
افندی‌ اصفهانی‌، عبدالله‌، ریاض‌ العلماء، به‌ كوشش‌ محمود مرعشی‌ و احمد حسینی‌، قم‌، ١٤٠١ ق/ ١٩٨١ م؛
بیهقی‌، ابوالفضل‌، تاریخ‌، به‌ كوشش‌ علی‌اكبر فیاض‌، مشهد، ١٣٥٠ ش؛
حرّ عاملی‌، محمد بن حسن، امل‌ الآمل‌، به‌ كوشش‌ احمد حسینی‌، قم‌، ١٣٦٢ ش؛
خطیب‌ بغدادی‌، احمد بن علی، تاریخ‌ بغداد، قاهره‌، ١٣٤٩ ق/ ١٩٣٠ م؛
طوسی‌، محمد بن حسن، الخلاف‌، تهران‌، ١٣٧٧ ق؛
كاظمی‌، عبدالنبی‌، تكملة الرجال‌، به‌ كوشش‌ محمدصادق‌ بحرالعلوم‌، نجف‌؛
موحد ابطحی‌ اصفهانی‌، محمدعلی‌، تهذیب‌ المقال‌، نجف‌، ١٣٩٠ ق.

حسن‌ یوسفی‌ اشكوری‌