اِبْنِ جابِر، شمس‌الدين‌ ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جابر بن‌ محمد وادی‌ آشی‌ اندلسی‌ تونسی‌ (٦٧٣- ٧٤٩ ق‌/ ١٢٧٤- ١٣٤٨ م‌)، راوی‌ و محدث‌ مالكی‌. اصل‌ وی‌ از ودای‌ آش‌ غرناطه‌ بود، اما خود در جمادی‌الآخر ٦٧٣ ق/ دسامبر ١٢٧٤ م در تونس‌ زاده‌ شد (ابن‌ فرحون‌، ٣١١؛ ابن‌ حجر، ٥/ ١٥٢) و همانجا پرورش‌ يافت‌. از پدر خويش‌ جابر، احمد بن‌ غماز بَلَنْسی‌، قاضی‌ القضات‌ ابواسحاق‌ بن‌ عبدالرفيع‌، خلف‌ بن‌ عبدالعزيز، يونس‌ بن‌ ابراهيم‌ (ابن‌ جابر، ٦٧ :
يوسف‌ ابن‌ ابراهيم‌) جذامی‌ و ابومحمد عبدالله‌ بن‌ هارون‌ حديث‌ شنيد. قرائات‌ هفتگانه‌ را از ابوالقاسم‌ اَلبيری‌، احمد بن‌ موسی‌ طبرنی‌ (همو، ٢٨ :
بطرانی‌) و ابوجعفر بن‌ زيات‌ فراگرفت‌، پس‌ آهنگ‌ سفر كرد. در دمشق‌ از بهاء بن‌ عساكر، در مكه‌ از رضی‌ طبری‌، در خليل‌ از جعبری‌، در مصر از علی‌ ابن‌ عمر وافی‌، و در اسكندريه‌ از عبدالرحمن‌ بن‌ مخلوف‌ حديث‌ شنيد. ابن‌ حجر (همانجا) و ابن‌ فرحون‌ (صص‌ ٣١١-٣١٢) از اينان‌ و شماری‌ ديگر از استادان‌ او ياد كرده‌اند، اما ابن‌ جابر خود فهرست‌ كاملی‌ از آنان‌ در برنامج‌ آورده‌ است‌. ابن‌جابر دوبار به ‌مشرق‌ سفركرد؛ نخست‌ درحدود ٧٢٠ ق‌/ ١٣٢٠ م‌ بود و چون‌ بازگشت‌، آهنگ‌ مغرب‌ كرد تا به‌ طنجه رسيد (ابن‌ حجر، ٥/ ١٥٢-١٥٣) و در ٧٢٦ ق‌/ ١٣٢٦ م‌ به‌ غرناطه‌ رفت‌ (ابن‌فرحون‌، ٣١٣). بار دوم‌ در ٧٣٤ ق‌/ ١٣٣٤ م‌ آهنگ‌ سفر كرد. در اين‌ سفر بسياری‌ از او استماع‌ كردند و الاربعين‌ البلدانية را تأليف‌ كرد و از آن‌ و از مُوَطأ به‌ روايت‌ از ابن‌ غماز و ديگران‌ حديث‌ می‌گفت‌ (ابن‌ حجر، ٥/ ١٥٣). وی‌ از ١٨٠ تن‌ از مشايخ‌ مشرق‌ و مغرب‌ روايت‌ نوشت‌ و آن‌ قدر روايت‌ از مشايخ‌ فراگرفت‌ كه‌ در جمع‌ روايت‌ و حديث‌ در مغرب‌ يگانۀ روزگار شد. ابن‌فرحون‌ موطا مالك‌ را به‌ روايت‌ يحيی‌ بن‌ يحيی‌ در ٧٤٦ ق‌/ ١٣٤٦ م‌ در حرم‌ نبوی‌ از او شنيده‌ است‌ (صص‌ ٣١١، ٣١٣). عبدالرحمن‌ ابن‌ خلدون‌ او را «امام‌ محدثين‌» و «صاحب‌ رحلتين‌» خوانده‌ و نوشته‌ است‌ كه‌ در تونس‌ كتاب‌ مسلم‌ بن‌ حجاج‌ را جز اندكی‌ از كتاب‌ صيد، و كتاب‌ موطّأ را از آغاز تا به‌ انجام‌ از او شنیده‌ و بعضی‌ از «امهات‌ خمس‌» و كتب‌ زيادی‌ را در عربيت‌ و فقه‌ از او اجازه‌ گرفته‌ و می‌افزايد كه‌ ابن‌ جابر از مشايخ‌ خود كه‌ در برنامج‌ ذكر آنان‌ را آورده‌، او را آگاه‌ كرده‌ است‌ (صص‌ ١٩- ٢٠). ابن‌ خطيب‌ (د ٧٧٦ ق‌/ ١٣٧٤ م‌) او را ديده‌ و با صفات‌ راويه‌ و رحال‌ از او ياد كرده‌ است‌ ( نفاضه‌، ٦٤). خطيب‌ بن‌ مزروق‌ از او استفاده‌ فراوان‌ برده‌ (مقری‌، نفح‌ الطيب‌، ٥/ ٢٠٠) و ابن‌عرفه‌ صحيحين‌ را نزد او شنيده‌ است‌ (سراج‌، ١(٣)/ ٥٧٨). ابواسحاق‌ تنوخی‌ نيز از او استماع‌ كرده‌ (ابن‌ حجر، ٥/ ١٥٣) و احمد بن‌ علی‌ معروف‌ به‌ ابن‌خاتمه‌ از او روايت‌ كرده‌ است‌ (ابن‌ خطيب‌، الاحاطة، ١/ ٢٤٩). ابن‌ جابر محدث‌ و مقری‌ بود و به‌ لغت‌، نحو و شعر آشنايی‌ داشت‌. ابن‌ مزروق‌ ديوان‌ بزرگی‌ از اشعار او داشته‌ است‌ (مقری‌، نفح‌ الطيب‌، ٥/ ٢٠٢). او اجزاء بسياری‌ از تأليفات‌ متأخرين‌ را به‌ خط خود نوشته‌ (ابن‌ قاضی‌، ٢/ ١٠٢). ابن‌ فرحون‌ (ص‌ ٣١٣) در فقه‌ او را كم‌ بضاعت‌ خوانده‌ و نوشته‌ است‌ كه‌ از آن‌ جهت‌ از او ياد كرده‌ كه‌ وی‌ از مشايخ‌ پيشين‌ روايت‌ می‌كرده‌ و خود نيز استاد ابن‌ فرحون‌ و بسياری‌ از معاصران‌ او بوده‌ است‌. مقری‌ ( ازهار، ٣/ ٢٧٣) ابياتی‌ از نقل‌ كرده‌ است‌. ابن‌ حجر (همانجا) شخصيت‌ و اخلاق‌ او را ستوده‌ است‌. ابن‌ جابر سرانجام‌ به‌ تونس‌ بازگشت‌ و در بيماری‌ همه‌گير طاعون‌ در ربيع‌الاول‌ ٧٤٩ ق/ ژوئن‌ ١٣٤٨ م درگذشت‌.

آثار

١. برنامج‌ (يا مشيخة)، چنانكه‌ در مقدمۀ برنامج‌ آمده‌ است‌، يكی‌ از ارباب‌ روايت‌ از ابن‌ جابر خواسته‌ است‌ تا نامهای‌ استادان‌ بزرگی‌ را كه‌ در تونس‌ يا در سفرها ملاقات‌ كرده‌ با آنچه‌ كه‌ از آنان‌ آموخته‌ است‌، ثبت‌ كند. او برنامج‌ را در اين‌ باره‌ تأليف‌ كرده‌ و آن‌ را در دو جزء قرار داده‌ است‌. در جزء اول‌ به‌ بيان‌ نام‌، نسب‌، كنيه‌ و شرح‌ زندگانی‌ و آثار آنان‌ پرداخته‌ و در جزء دوم‌ آنچه‌ از آنان‌ روايت‌ شده‌، ذكر كرده‌ و تنها در صورت‌ اجازۀ روايت‌، به‌ ايشان‌ نسبت‌ داده‌ است‌. ابن‌ جابر برنامج‌ را به‌ شيوۀ خاص‌ مغرب‌ و بدون‌ رعايت‌ ترتيب‌ الفبايی‌ تأليف‌ كرده‌ است‌. كتاب‌ را از ترجمۀ ابن‌ غماز بَلَنْسی‌ آغاز كرده‌ و با گزارش‌ نام‌ و نسبت‌ ابن‌زيتون‌، ابواسحاق‌ بن‌ عبدالرفيع‌، بدرالدين‌ بن‌ جماعه‌ و ديگران‌ ادامه‌ داده‌ و ترجمۀ پدر خود، جابر را نيز آورده‌ است‌. در جزء دوم‌ برنامج‌ به‌ تأليفات‌ پرداخته‌، از كتب‌ علوم‌ قرآنی‌ آغاز كرده‌ و سپس‌ كتب‌ حديث‌ را ذكر كرده‌ است‌. كتب‌ حديث‌ بيشترين‌ سهم‌ را در روايات‌ او دارند. تا آنجا كه‌ برنامج‌ او را تقريباً می‌توان‌ دفتری‌ از كتب‌ حديث‌ دانست‌ (اهوانی‌، ١/ ١٠٦- ١٠٨). نسخۀ خطی‌ برنامج‌ به‌ خط خوش‌ مغربی‌ كه‌ در عهد مؤلف‌ كتابت‌ شده‌ در كتابخانۀ اسكوريال‌ نگهداری‌ می‌شود (سيد، ٢(٣)/ ٤٥-٤٦؛ ESC١, ١٦٢). برنامج‌ چند بار به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌.
٢. ديوان‌، در مدح‌ پيامبر اكرم‌ (ص‌) كه‌ نسخه‌ای‌ از عقد دوم‌ از مجموع‌ دو عقد آن‌ كه‌ در ٨٨١ ق‌/ ١٤٧٦ م‌ تحرير شده‌ در كتابخانۀ تيموريه‌ نگهداری‌ می‌شود (سيد، ١/ ٤٥٠). همچنين‌ گزيده‌هايی‌ از اشعار او در خزانۀ يعقوب‌ سركيس‌ بغداد موجود است‌ (عواد، ١٢٢).
٣. چهل‌ حديث‌ ( اربعون‌ حديثاً يا الاربعين‌ البلدانية)، كه‌ در جريان‌ سفرها آن‌ را تأليف‌ كرده‌ و اهميت‌ و دامنۀ وسيع‌ كوشش‌ او را در طلب‌ حديث‌ نشان‌ می‌دهد (ابن‌حجر، ٥/ ١٥٣؛ ابن‌ فرحون‌، ٣١٣). از وجود نسخه‌ای‌ از اين‌ اثر اطلاع‌ نداريم‌. در شمار آثار ابن جابر، حاشيه‌ بر قصيدۀ عروضية المقصد الجليل‌ ابن‌حاجب‌ (ابن‌ قاضی‌، ٢/ ١٠٣)، اسانيد كتب‌ المالكية و الترجمة العياضية را نيز ياد كرده‌اند (ابن‌ فرحون‌، همانجا).

مآخذ

ابن‌ حجر، احمد بن علی، الدرر الكامنة، به‌ كوشش‌ شرف‌الدين‌ احمد، حيدرآباد دكن‌، ١٣٩٦ ق‌/ ١٩٧٦ م‌؛
ابن‌ خطيب‌، محمد بن عبدالله، الاحاطة فی‌ اخبار غرناطة، به‌ كوشش‌ محمد عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ١٣٧٥ ق‌/ ١٩٥٥ م‌؛
همو، نفاضة الجراب‌، به‌ كوشش‌ احمد مختار عبادی‌ و عبدالعزيز اهوانی‌، قاهره‌، دارالكاتب‌ العربی‌؛
ابن‌ خلدون‌، التعريف‌، بيروت‌، ١٩٧٩ م‌؛
ابن‌ فرحون‌، ابراهيم‌، الديباج‌ المذهب‌، به‌ كوشش‌ عباس‌ شقرون‌، قاهره‌، ١٣٥١ ق‌/ ١٩٣٢ م‌؛
ابن‌ قاضی‌ مكناسی‌، احمد بن محمد، درة الحجال‌، به‌ كوشش‌ محمد احمدی‌ ابوالنور، قاهره‌، ١٩٧٢ م‌؛
الاهوانی‌، عبدالعزيز محمد، «برنامج‌ الوادی‌ آشی»، مجلة معهد المخطوطات‌ العربية، س‌ ١، شم‌ ١، رمضان‌ ١٣٧٥ ق/ مه‌ ١٩٥٥ م؛
سراج‌، محمد، الحلل‌ السندسية، به‌ كوشش‌ محمد حبيب‌ هيله‌، تونس‌، ١٩٧٠ م‌؛
سيد، خطی‌؛
عواد، كوركيس‌، فهرست‌ مخطوطات‌، بغداد، ١٣٨٥ ق‌/ ١٩٦٦ م‌؛
مقری‌، احمد بن محمد، ازهار الرياض‌، به‌ كوشش‌ مصطفی‌ سقا و ديگران‌، قاهره‌، ١٣٥٨ ق‌/ ١٩٣٩ م‌؛
همو، نفح‌ الطيب‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بيروت‌، ١٣٨٨ ق‌/ ١٩٦٨ م‌؛
نيز:

ESC١;
Ibn Jaber, «El Barnamey», ed, Forneas, Jose Ma, Al-Andalus, ١٩٧٣, vol. XXXVIII, Fasc ١, ١٩٧٤, vol. XXXIX, Fasc ١ & ٢.
محمدآصف‌ فكرت