اَبوطالِبِ مَرْوَزی، عزیزالدین اسماعیل بن حسین بن محمد، نسب‌شناس سده‌های ٦ و ٧ ق / ١٢ و ١٣ م مؤلف الفخری در انساب. نسب او به محمد دیباج فرزند امام صادق (ع) می‌رسد (ابوطالب، ٢٣-٢٧، ٢٤٩-٢٥٠). جد سوم ابوعلی احمد بن محمد كه در قم توطن داشت، به مرو سفر كرد و در آنجا سكنی گزید (فخرالدین رازی، ١٠٦؛ یاقوت، ٦ / ١٤٣؛ قس: ابوطالب، ٢٧). ابوطالب به گفتۀ خویش در ٢٢ جمادی الثانی ٥٧٢ ق / ٢٦ دسامبر ١١٧٦ م دیده به جهان گشود و تحصیلاتش را در زادگاه خود مرو آغاز كزد و نزد كسانی چون قاضی محمد بن سلیمان فقیهی، دانش آموخت (یاقوت، ٦ / ١٤٣-١٤٤). وی در اوایل جوانی به قصد زیارت خانۀ خدا مرو را ترك گفت، ولی چون در ٥٩٢ ق به بغداد رسید، از ادامۀ سفر منصرف شد و مدتی در همانجا اقامت گزید (ابوطالب، ١٠٩؛ یاقوت، ٦ / ١٤٣). ابوطالب از شهرهای خوارزم، هرات، نیشابور، گرگان، ری، یزد، شیراز، رامهرمز، تُستَر و همدان نیز دیدن كرده و از مشایخ و دانشمندان این شهرها بهره جسته است (ابوطالب، ٢١-٢٢، ٣١-٣٢، ٥٢، ٦٩، ١٠٤، ١٠٨، ١٣٧؛ یاقوت، ٦ / ١٤٤- ١٤٥). در میان مشایخ وی باید از فخرالدین رازی، عبدالسید بن علی مطرزَّی خوارزمی، قطب‌الدین عبدالمطلب بن محمد شعرانی، عبیدالله بن محمد شعرانی منجم، جمال‌الدین ابن ابی البركات افطسی، شمس‌الدین بلغاری، محمد بن سعد دیباجی، محمد بن محمد ماهروی، اسماعیل بن محمد كاشانی، عبدالرحیم بن عبدالكریم سمعانی، محمد بن مسعود مسعودی، ابراهیم بن علی معینی و عبدالله بن عمر صفار نام برد (ابوطالب، ٣١-٣٢، ٦٩، ١٣٤، ٢٣١؛ یاقوت، همانجا).
تاریخ بازگشت ابوطالب به مرو روشن نیست، اما به هر حال می‌دانیم كه او در ٦٠٣ ق در خوارزم بوده (ابوطالب، ١٣٤) و پیش از ٦٠٦ ق در مرو حضور داشته و در آنجا با فخر رازی (د ٦٠٦ ق) دیدار كرده و در همان زمان بوده كه كتاب الفخری را برای وی تألیف كرده است (همو، ٥-٧، ٢٣١؛ یاقوت، ٦ / ١٤٨- ١٥٠). به گفتۀ یاقوت (٦ / ١٤٦-١٤٧) ابوطالب در منزل خود در مرو مجالس درس برگذار می‌كرد و در آن طالبان علوم حضور می‌یافتند و از درس وی استفاده می‌كردند، اما تنها شاگردی كه از او نام برده شده، یاقوت حموی است كه ابوطالب را در ٦١٤ ق در مرو دیده است.
ابوطالب علاوه بر نسب‌شناسی، در حدیث، نحو، لغت، اصول و نیز شعر و نجوم دستی داشته است، چنانكه یاقوت چند بیت شعر او را در معجم الادباء (٦ / ١٤٧- ١٤٨) نقل كرده است. از تاریخ دقیق درگذشت وی اطلاعی در دست نیست، فقط می‌دانیم كه یاقوت (د ٦٢٦ ق) در شرح حال وی پس از ذكر نام ابوطالب عبارت «رحمه‌الله» را آورده كه حاكی از مرگ او در زمان حیات یاقوت است (٦ / ١٤٨؛ نیز نك‌ : بغدادی، ١ / ٢١١، كه سال مرگ وی را در ٦٣٢ ق ضبط كرده است). تمیمی غزی، ابوطالب را در شمار حنفیان آورده است (٢ / ١٨٣-١٨٤‌).
تنها اثر بازمانده از ابوطالب، الفخری فی انساب الطالبیین است كه به كوشش مهدی رجایی در قم (١٤٠٩ ق) به چاپ رسیده است.
اثر دیگر وی حظیرة القدس است كه قبل از الفخری نوشته شده و در خصوص انساب طالبیان بوده است (ابوطالب، ١٣٤، ١٥٨، جم‌ ) و كتابی نیز دربارۀ نسب شافعی تألیف كرده بوده است (برای آثار یافت نشدۀ وی، نك‌ : یاقوت، ٦ / ١٤٦).

مآخذ

ابوطالب مروزی، اسماعیل بن حسین، الفخری، به كوشش مهدی رجائی، قم، ١٤٠٩ ق؛
بغدادی، هدیه؛
تمیمی، تقی‌الدین بن عبدالقادر، الطبقات السنیة فی تراجم الحنفیة، به كوشش عبدالفتاح محمد حلو، ریاض، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
فخرالدین رازی، محمد بن عمر، الشجرة المباركة، به كوشش مهدی رجایی، قم، ١٤٠٩ ق؛
یاقوت، ادبا.

مهدی سلماسی