آشْتیانی، میرزا احمد (١٣٠٠-١٣٩٥ق / ١٨٨٢-١٩٧٥م)، فقیه و فیلسوف شیعی امامی، چهارمین و کوچکترین فرزند میرزاحسن مجتهد آشتیانی، فقیه سرشناس روزگار ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار و شارح آثار شیخ‌مرتضى انصاری. پس از پایان تحصیل مقدمات عربی و ادبیات فارسی، به خواندن سطوح فقه و اصول در خدمت پدر خود پرداخت و بعد از درگذشت وی (١٣١٩ق / ١٩٠١م)، تحصیلات خویش را نزد علمای دیگر مانند سیدمحمد یزدی، میرزاهاشم رشتی، حکیم کرمانشاهی و حکیم اشْکوَری دنبال کرد و آنگاه در مدرسۀ سپهسالار به تدریس معقول و منقول مشغول شد. در ١٣٤٠ق / ١٩٢١م رهسپار نجف اشرف گشت و افزون بر کسب فیض از محضر استادانی چون علامۀ نائینی و آقاضیاء عراقی، خود نیز مجلس درس فلسفه دایر ساخت. در ١٣٥٠ق / ١٩٣١م به ایران برگشت و بقیۀ عمر را در تهران به تدریس فقه و اصول و علوم عقلی، تألیف کتاب و ارشاد مردم گذراند. وی هنگام وفات متصدی مدرسۀ علمیۀ مروی، بزرگ‌ترین حوزۀ علمیۀ تهران، بود. میرزا احمد افزون بر احاطه بر علوم عقلی و نقلی، در پزشکی قدیم و دانشهای ریاضی نیز دستی داشت. خط را بسیار زیبا می‌نوشت و با تخلص «واله» شعر می‌سرود. وی عارفی خلیق، متواضع، سلیم‌النفس، متعبد و مثل اعلای پارسایی بود (مطهری، ٦١٩). میرزا احمد از ٥ تن از مراجع زمان یعنی میرزا حسین نائینی، حایری یزدی، آقا ضیاء عراقی، سیدابوالحسن اصفهانی و حاج‌آقاحسن بروجردی گواهی اجتهاد داشت. وی در تهران درگذشت و در صحن حضرت عبدالعظیم در ری به خاک سپرده شد. فرزند ارشد میرزا احمد به نام میرزا محمدباقر (١٣٢٣-١٤٠٤ق / ١٩٠٥-١٩٨٤م) یکی از علمای طراز اول عصر حاضر ایران بود. بر اساس گزارش رضا استادی، جمعاً ٦٢ کتاب و رساله و حاشیه از میرزا احمد باقی‌مانده که بیش از ٢٧ کتاب و رسالۀ آن به چاپ نرسیده است (آشتیانی، چهارده رسالۀ فارسی، مقدمه، ٢٣-٢٥). از تألیفات چاپ‌نشدۀ وی ٣٢ حاشیه است که میرزا احمد آنها را بر کتابهای معتبر فقه، اصول، حکمت، معانی و بیان، عرفان، صرف و نحو عربی، هیأت و منطق نوشته است. از آثار چاپ شدۀ میرزا، کتابها و رسالات زیر را می‌توان نام برد: ١. رسالۀ قول ثابت به فارسی، به کوشش کوشانپور شامل ٥ اصل، در اثبات خداوند، اثبات علم خداوندی، اثبات لزوم بعث نبی، اثبات امامت و برزخ و معاد. این رساله اولین‌بار در ١٣٣٥ق / ١٩١٧م چاپ سنگی شده است؛ ٢. نامۀ رهبران، آموزش کتاب تکوین به فارسی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ١٣٧٤ق / ١٩٥٤م (چ ١، ١٣٦٠ق)، مشتمل بر فلسفه و اصول عقاید شیعه؛ ٣. مقالات احمدیه به فارسی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ١٣٧٧ق / ١٩٥٧م، شامل ٣ مقاله در بیان فواید خودشناسی (مقالۀ اول) و اصول اخلاق (مقالات دوم و سوم)؛ ٤. طرائف‌الحکم به عربی، تهران، صدوق، ١٣٤٠ش، در ٢ جلد، همراه با ترجمۀ فارسی زیر عنوان اندرزهای ممتاز؛ ٥. مناسک حج به فارسی، تهران، ١٣٨٦ق / ١٩٦٦م؛ ٦. لوامع‌الحقایق‌ فی ‌اصول‌العقاید به عربی، تهران، ١٣٥٣ش، جزء اول این کتاب شامل مبحث توحید و نبوت و جزء دوم آن مشتمل بر مبحث امامت و معاد است. ٧. چهارده رسالۀ فارسی، به کوشش رضا استادی، تهران، چهل‌ستون مسجد ‌جامع، ١٤٠٣ق / ١٩٨٢م. این مجموعه شامل ١٤ رساله است: پرسشنامه، آداب دعا، اخلاق و توحید، میزان القرائة، توحید و معاد، عیدیه، دلائل‌التوحید، بیان، نافع، یادآور در توحید، تفسیر آیه قُلِ الروُح، سرمایۀ سعادت، کلمۀ طیبه، قول ثابت و هدیۀ احمدیه. هریک از رسالات اخلاق و توحید، دلائل التوحید، بیان نافع، یادآور در توحید، سرمایۀ سعادت، قول ثابت و هدیۀ احمدیه قبلاً به‌طور مستقل چاپ شده است؛ ٨. صد و بیست حدیث و چهار رسالۀ عرفانی و فلسفی به عربی، به کوشش رضا استادی، تهران، چهل‌ستون، ١٤٠٦ق / ١٩٨٥م، شامل: الاحادیث‌المنتخبة، تبیان‌المسالک‌ ‌فی ‌باب‌الوجود‌ ‌والموجود، الولایة، هدیۀ احمدیه، علم‌الباری و قصد‌السبیل فی‌ ردالجبر‌ والتفویض، به ضمیمۀ کتاب نورالهدایة ‌فی‌الامامة، تألیف جلال‌الدین دوانی. رسالۀ قصدالسبیل قبلاً همراه رسالۀ تبیان‌المسالک، و هدیۀ احمدیه با چاپ سنگی منتشر شده است. رسالۀ الولایة نیز یک‌بار در ١٣٦٨ق / ١٩٤٩م با چاپ سنگی منتشر شده است.

مآخذ

آشتیانی، احمد، چهارده رسالۀ فارسی، به کوشش رضا استادی، تهران، چهل‌ستون، ١٤٠٣ق، صص ١٨-٢٧؛
همو، صد و بیست حدیث و چهار رسالۀ عرفانی و فلسفی، به کوشش رضا استادی، تهران، چهل‌ستون، ١٤٠٦ق، صص ٥- ٨؛
آشتیانی، جلال‌الدین، شرح مقدمۀ قیصری بر فصوص‌الحکم، مشهد، باستان، ١٣٨٥ق، مقدمه، ص ٤٨؛
آقابزرگ، الذریعة، ٤ / ٤٢، ١٧ / ٩٩، ٢٠٩، ٢٤ / ٢٣؛
ابن‌ترکه، صاین‌الدین، تمهیدالقواعد، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه، ١٣٦٠ش، مقدمه، ص ٣؛
غفوری، حسن، مختصری از شرح زندگانی آقامیرزا احمد آشتیانی، (چاپ نشده)، ١٣٥٤ش؛
همو، یادنامه‌ای از گلهای معرفت، تألیف ١٣٦٣ش (چاپ نشده)؛
«مختصری از شرح احوال و آثار استاد میرزا احمد آشتیانی»، معارف اسلامی، تهران، س ١، شمـ ١، (شهریور ١٣٤٥ش)؛
مشار، خانبایا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ١ / ٣٢٥؛
مطهرى، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ١٣٦٢ش.

مجدالدین کیوانی