اِبْنِ فَحّام، ابومحمد حسن بن محمد بن يحيی بن داوود (د ٤٠٨ق / ١٠١٧م)، مقری و محدث سامرا. ابن فحام اهل سامرا بود و عمرش را در همانجا به پايان رسانيد (نك‌ : خطيب، ٧ / ٤٢٤) و خاندان او از جمله عمويش عمر بن يحيی در آنجا سابقۀ علمی داشته‌اند (نك‌ : همو، ١١ / ٢٣٩). وی عامل مهم انتقال قرائت و حديث مشايخ سامرا، به آيندگان بود. ولادت او احتمالاً در نيمۀ نخست سدۀ ٤ق بوده است، زيرا قديم‌ترين استماعات او در ٣٣٨ق از عمر بن احمد حبال (نك‌ : ابن جزری، غاية، ١ / ٥٨٩) و در حدود همين سال از محمد بن عمرو رزّاز (د ٣٣٩ق) بوده (نك‌ : خطيب، ٧ / ٤٢٤؛ قس: همو، ٣ / ١٣٢) و از ابراهيم ابن عبدالصمد هاشمی اهل سامرا (د ٣٢٥ق) با واسطه روايت كرده است (نك‌ : طوسی، ١ / ٣٠٦؛ قس: ذهبی، سير، ١٥ / ٧٢). بنابراين سند طوسی (١ / ٢٩٧) دربارۀ روايت مستقيم ابن فحام از حسن بن علی بن متوكل (د ٢٩١ق) ظاهراً افتادگی دارد (در مورد ابن متوكل، نك‌ : خطيب، ٧ / ٣٦٩)، چه لازمۀ آن تولد ابن فحام در حدود ٢٨٠ق است كه دور از واقع به نظر می‌رسد. وفات ابن فحام را خطيب (٧ / ٤٢٤) و به تبع او ذهبی (معرفة، ١ / ٢٩٩) در ٤٠٨ق گفته‌اند (قس: ابن حجر، ٢ / ٢٥١: ٤٥٨ق)، اما ابن جزری (غاية، ١ / ٢٣٣) آن را در ٣٤٠ق گفته است كه نمی‌تواند صحيح باشد و به نظر می‌رسد منشأ خطای او خلط بين ابن فحام و استادش حبال بوده است (قس: همان، ١ / ٥٨٩). همچنين گفتۀ طوسی (١ / ٢٩٦) دربارۀ استماع ابن فحام از محمد بن هاشم عباسی (د ٤٣٤ق، نك‌ : خطيب، ٣ / ٣٦٥) قابل تأمل است.
ابن فحام گذشته از بهره‌گيری از مشايخ سامرا، از اوان جوانی به بغداد نيز می‌آمده و از مشايخ آنجا استفاده می‌كرده است؛ چنانكه استماع او از اسماعيل بن محمد صفار پيش از ٣٤١ق انجام گرفته است (نك‌ : خطيب، ٧ / ٤٢٤؛ قس: ذهبی، سير، ١٥ / ٤٤١).
از ديگر مشايخ ابن فحام می‌توان ابوبكر محمد بن حسن نقاش، ابوبكر ابن مقسم و بكّار بن احمد را در قرائت (ابن جزری، همان، ١ / ٢٣٢-٢٣٣)، و عمويش عمربن يحيی، محمد بن احمد بن عبيدالله منصوری و محمد بن فرخان دوری را در حديث نام برد (نك‌ : طوسی، ١ / ٢٨٠-٣٠٧؛ خطيب، همانجا). از شاگردان و راويان او نيز می‌توان به نصر بن عبدالعزيز فارسی، علی بن محمد بن فارس خياط و ابوعلی غلام هراس در قرائت (نك‌ : ابن جزری، همانجا)، و ابوجعفر طوسی، احمد بن علی نجاشی و ابوسعد سمّان رازی اشاره كرد. خطيب بغدادی (همانجا) او را ثقه شمرده و در مورد مذهبش گفته كه مذهب شافعی داشت، ولی به او نسبت تشيع داده می‌شد. ذهبی صريحاً گفته است كه او عالم به فقه شافعی ولی شيعه مذهب بود (معرفة، همانجا)، اما از علمای رجال متقدم شيعه كسی به مذهب او اشاره نكرده و تنها علامۀ حلی (ص ١٣٦) او را از اهل سنت دانسته است.
ابن فحام در علم قرائت به عنوان يكی از حلقه‌های اتصال در پاره‌ای از سلسله‌های اسناد به شمار می‌آيد (مثلاً نك‌ : ابن جزری، النشر، ١ / ١٠٥، ١١٦، جم‌؛ همو، غاية، ١ / ٢٣٢-٢٣٣) و روايات جمعی از مقريان سامرا چون ابوالطيب دلاء، ابن غيالی، عبدالله بن محمد وكيل و يوسف بن علان منحصراً از طريق ابن فحام به ديگر مقريان رسيده است (نك‌ : همو، غاية، ١ / ١٣٥، ١٩٦، ٤٥٧، ٢ / ٣٩٧).
در حديث تنها اثر بازمانده از او مجموعه‌ای از احاديث مسند است كه توسط طوسی در الامالی (١ / ٢٨٠-٣٠٧) گردآمده است (نك‌ : مآخذ همين مقاله). احتمالاً نقلهای ابن شهر آشوب از ابن فحام در مناقب (٢ / ٢٣١، ٤ / ٤١٠-٤١١، ٤١٧؛ قس: طوسی، ١ / ٢٨٧، ٢٨٩، ٢٩١-٢٩٢) به نقل از طوسی بوده و تنها در يك مورد نقل وی بر طوسی قدری افزونی دارد (نك‌ : ابن شهر آشوب، ٤ / ٤٠٦؛ طوسی، ١ / ٢٩٣) كه ممكن است مربوط به اختلاف نسخ امالی طوسی باشد. ابن فحام در روايت اجزاء حديثی محدثان عباسی تبار سامرا چون نسخۀ محمد بن احمد منصوری از عمويش از امام هادی (ع) و نسخۀ ابراهيم بن عبدالصمد از پدرش از جدش محمد بن ابراهيم امام از امام صادق (ع) نقش مؤثری داشته است (نك‌ : طوسی، ١ / ٢٨٠-٢٨١، ٣٠٦، جم‌ ؛ قس: نجاشی، ٢٩٧، ٣٥٥). روايت ابن فحام از صحيفة الرضا (ع) با طريق مشهور آن كه به ابوبكر محمد بن عبدالله بن حفده می‌رسد، متفاوت است (قس: طوسی، ١ / ٢٨٦ با صحيفة الرضا (ع) كه حديث موجود در الامالی طوسی، ١ / ٢٨٥، در روايت مشهور صحيفة ديده نمی‌شود).
دو اثر تحت عناوين انكار غسل الرجلين (در انكار شستشوی پا در وضو در دفاع از نظر اماميه) و الآيات المنزلة فی اهل البيت، به ابن فحام نسبت داده شده، ولی برخی اين دو را تأليف ابن فحام ديگری می‌دانند (نك‌ : ذهبی، معرفة، همانجا؛ قس: ابن جزری، غاية، ١ / ٢٣٣؛ ابن حجر، ٢ / ٢٥١). اين ابن فحام ابوالحسين محمد بن احمد بن خلف ابن ابی المعتمر مقری و محدث امامی است كه در دمشق اقامت داشته و در ٣٩٩ق / ١٠٠٨م در رقه وفات يافته است. او از مشايخ بزرگ اماميه در بغداد، چون محمد بن عمر بن جعابی و ابوالمفضل شيبانی بهره برده است (نك‌ : ابن عساكر، ١٤ / ٧٢١-٧٢٣؛ ابن جزری، همان، ٢ / ٨٣-٨٤؛ ابن حجر، همانجا).

مآخذ

ابن جزری، محمدبن محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق / ١٩٣٢م؛
همو، النشر، به كوشش علی محمد ضباع، قاهره، كتابخانۀ مصطفی محمد؛
ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، لسان المیزان، حيدرآباد دكن، ١٣٢٩-١٣٣١ق؛
ابن شهر آشوب، محمدبن علی، مناقب آل ابی طالب، قم، انتشارات علامه؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تاريخ مدينة دمشق، عمان، دارالبشير؛
خطيب بغدادی، احمدبن علی، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
ذهبی، محمدبن احمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٤م؛
همو، معرفة القراء الكبار، به كوشش محمد سيد جاد‌الحق، قاهره، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛
صحيفة الامام الرضا (ع)، به كوشش محمد مهدی نجف، مشهد، ١٤٠٦ق؛
طوسی، محمدبن حسن، الامالی، بغداد، ١٣٨٤ق / ١٩٤٦م؛
علامۀ حلی، حسن بن یوسف، «الاجازة الكبيرة»، بحار الانوار مجلسی، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م، ج ١٠٤؛
نجاشی، احمدبن علی، الرجال، به كوشش موسی شبيری زنجانی، قم، ١٤٠٧ق.

احمد پاکتچی