اِبْنِ سَماعه، ابوعبدالله محمد بن سماعة بن عُبيدالله بن هلال تميمی كوفی (١٣٠-٢٣٣ ق/ ٧٤٨- ٨٤٨ م)، قاضی، محدث و فقيه حنفی. نام وی در برخی از منابع ابن سِماعه (ابن حجر، ٢/ ١٦٧) و ابن سَمّاعه (رياضی‌زاده، ٢٨) نيز آمده است. برخی نسبت وی را اشتباهاً تيمی (ابن تغری بردی، ٢/ ٢٧١) يا تيهمی (ابن قطلوبغا، ٥٤) ثبت كرده‌اند. كنيۀ وی را وكيع (٣/ ٢١٤) ابوالاصبغ ضبط كرده است.
مشايخ وی در حديث عبارتند از: ليث بن سعد، مسيب بن شريك، يعلی بن خالد رازی، ابويوسف قاضی و محمد بن حسن شيبانی (خطيب بغدادی، ٥/ ٣٤١) و از دو نفر اخير كه از شاگردان برجستۀ ابوحنيفه بوده‌اند، فقه نيز آموخته است (ذهبی، ٣/ ٤٣٨). او در مذهب حنفی تا آنجا پيش رفت كه برخی او را از برجستگان اصحاب رأی (خطيب بغدادی، همانجا؛ صيمری، ١٦٢) و صاحب اختيارات در مذهب و روايات (صفدی، ٣/ ١٤٠) دانسته‌اند. از شاگردان و راويان وی، ابوجعفر احمد بن ابی عمران طحاوی (ابواسحاق شيرازی، ١٤٦)، حسن بن محمد عنبر و شّاء (خطيب بغدادی، همانجا)، محمد بن عمران ضبّی (مزی، ١٦/ ٢٩٠) و بكر بن محمد قمی (ابن ابی الوفاء، ٢/ ٥٩؛ طاش كوپری‌زاده، ٤٦: عمّی) را می‌توان ياد كرد.
صيمری (ص ١٦١) او را از حافظان و ثقه دانسته است. ابن سماعه در ١٩٢ ق/ ٨٠٨ م پس از مرگ يوسف فرزند استادش، ابويوسف يعقوب ابن ابراهيم، از سوی هارون الرشيد (د ١٩٣ ق)، عهده‌دار قضای جانب غربی بغداد شد و در اين سمت باقی بود، تا اينكه بر اثر ضعف بينايی توسط مأمون عزل گرديد (وكيع، ٣/ ٢٨٢). صيمری (همانجا) گفته است كه وی در زمان مأمون عهده‌دار امر قضا شده و در ايام معتصم استعفا داده است، اما چنانكه مسعودی ( التنبيه، ٣٠٠) يادآور شده وی توسط هارون الرشيد به قضا گمارده شده و آنگونه كه خطيب بغدادی (همانجا) اشاره كرده توسط مأمون عزل شده است، نه در دوران معتصم (خلافت: ٢١٨-٢٢٧ ق/ ٨٣٣-٨٤٢ م). طاش كوپری‌زاده (ص ٤٥) از او با عنوان قاضی القضاة ياد كرده است، اما در منابع متقدم چنين عنوانی ديده نمی‌شود.
وی با وجود اينكه دارای مناصب مهم رسمی بود، صوفيانه می‌زيست و گفته‌اند كه روزانه ٢٠٠ ركعت نماز می‌گزارده است (خطيب بغدادی، ٥/ ٣٤٢، ٣٤٣). او با اينكه به سبب ضعف چشم از سمت قضا بركنار شده بود، اما مسعودی ( مروج الذهب، ٤/ ١٢) می‌گويد كه اين فقيه معمّر در اواخر عمر، صحت جسم و عقل و حواس داشته و افعال جوانان را انجام می‌داده و اسب سواری هم می‌كرده است.

آثـار

١. ادب القاضی كه احتمالاً همان كتاب ادب القاضی علی مذهب ابی حنيفة (ابن نديم، ٢٨٩؛ نک‌ : حاجی خليفه) يا ادب القاضی فی الاحكام (رياضی‌زاده، همانجا) است؛ ٢. الاكتساب فی الرزق المستطاب كه مختصری ازكتاب الكسب استادش محمد بن حسن شيبانی است. نسخه‌ای خطی از آن در قاهره موجود است (GAS, I/ ٤٣٥)؛ ٣. المحاضر و السجلات (ابن نديم، همانجا)؛ ٤. نوادر المسائل، كتابی مفصل در رواياتی از محمد بن حسن شيبانی است (مسعودی، همانجا) كه بعداً محمد بن احمد سرخسی آن را اساس كتاب المبسوط خود قرار داد،(GAS، همانجا).

مآخذ

ابن‌ابی‌الوفاء، عبدالقادر بن محمد، الجواهر المضيّة، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ ق/ ١٩١٤ م؛
ابن‌تغری بردی، النجوم؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، تقريب التهذيب، به كوشش عبدالوهاب عبداللطيف، بيروت، ١٣٩٥- / ١٩٧٥ م؛
ابن قطلوبغا، قاسم، تاج‌ التراجم، بغداد، ١٩٦٢ م؛
ابن نديم، الفهرست، بيروت، دارالمعرفة؛
ابواسحاق شيرازی، ابراهيم بن علی، طبقات الفقهاء، به كوشش شيخ خليل الميس، بيروت، دارالقلم؛
حاجی خليفه، كشف؛
خطيب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق/ ١٩٣٠ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، تذهيب التهذيب، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز، رياضی‌زاده، عبداللطيف بن محمد، اسماء الكتب، به كوشش محمد التونجی، بيروت، دارالفكر؛
صفدی، خليل بن ایبک، الوافی بالوفيات، به كوشش هلموت ريتر، بيروت، ١٣٨١ ق/ ١٩٦١ م؛
صيمری، حسين بن علی، اخبار ابی حنيفة و اصحابه، بيروت، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م؛
طاش كوپری‌زاده، احمد بن مصطفی، طبقات الفقهاء، موصل، ١٩٦١ م؛
مزّی، يوسف ابن عبدالرحمان، تهذيب الكمال، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
مسعودی، علی ابن حسین، التنبيه و الاشراف، بيروت، دارصعب؛
همو، مروج الذهب، بيروت، ١٣٨٥ ق/ ١٩٦٦ م؛
وكيع، محمد بن خلف، اخبار القضاة، به كوشش عبدالعزيز مصطفی المراغی، قاهره، ١٣٦٦ ق/ ١٩٤٧ م؛
نيز:

GAS.
محمدهادی مؤذن جامی